Yesim Candan

Hé jodenjong, je mag er niet in

23 april 2021 05:51

"Opzouten, vuile jood", werd naar hem geroepen. Journalist en documentairemaker Hans Polak (geboren op 20 mei 1945, overleden op 1 april 2016) mocht als negenjarig jongetje het Vondelpark niet in. Als zeventienjarige jongen kreeg hij door toedoen van zijn buurjongen een pijl in zijn oog, waardoor hij aan één oog blind werd. "Hé jodenjong", had zijn buurjongen nog tegen hem geroepen, vlak voordat het gebeurde.

Vol verbijstering luisterde ik toen zijn weduwe Meral Uslu mij dit vertelde. Vol overtuiging vertelde ik haar dat mijn generatie, en ook de generaties na mij, dit niet genoeg beseffen. In Polaks hele jeugd stond het antisemitisme centraal, vocht hij op straat met andere jongens die hem uitscholden. Naar de reguliere middelbare school gaan was geen optie voor hem, pas toen hij naar het Joods Lyceum Maimonides ging kwam er rust in zijn leven. Hier ondervond hij geen enkele vorm van discriminatie.

"Op mijn netvlies verschijnt een zwart-witfoto uit mijn geschiedenisboek waarop een vrouw wordt kaalgeschoren."

Later zou Polak documentaires maken waarin hij niet alleen zogenaamde verzetsstrijders ontmaskerde, maar ook in beeld bracht hoe de uit de concentratiekampen teruggekeerde Joden in Nederland werden ontvangen – allesbehalve met open armen. Nee, ik wist dit niet… En ik wist ook niet of ik me nu hierom moest schamen of schuldig voelen – of allebei.

Ik ging heel diep graven in mijn geheugen, naar de geschiedenislessen op de middelbare school. Ik wist dat Nederlanders die bij de NSB hadden gezeten of er sympathie voor hadden gehad, na de oorlog in kamp Westerbork werden aangepakt. Een koekje van eigen deeg. Op mijn netvlies verschijnt een zwart-witfoto uit mijn geschiedenisboek waarop een vrouw wordt kaalgeschoren.

De afgelopen dagen ontstond ophef over een tekening in de Volkskrant van Maurice de Hond. Op de zwart-witillustratie is de opiniepeiler afgebeeld als poppenspeler die met een grijns aan de touwtjes trekt. De gekozen tekenstijl deed velen onmiddellijk denken aan de anti-Joodse propaganda uit nazi-Duitsland. De Hond heeft in het verleden vaak verteld over de grote impact die het oorlogsverleden van zijn ouders had gehad op zijn jeugd.

"Ik, als gewone Nederlander, schaam me dat ik die link niet direct had gelegd toen ik de karikatuur zag."

"Het maken van een antisemitische karikatuur is nooit mijn bedoeling geweest", zei de cartoonist na alle ophef die over zijn tekening ontstond. Toegegeven: ik had de link met nazipropaganda tegen Joden ook niet gelegd toen ik de bewuste cartoon in de Volkskrant zag. Pas toen ik op social media mensen soortgelijke foto's zag delen uit het nazitijdperk, viel bij mij het kwartje. Cognitieve dissonantie is hier een feit; de foto illustreert iets uit de nazitijd. Alleen achteraf bleek het niet zo bedoeld en op het moment dat de cartoon werd gemaakt en gedrukt, was hierover geen besef. Met alle gevolgen van dien.

Vrijheid van meningsuiting heeft klaarblijkelijk ook zijn grenzen. Ik, als gewone Nederlander, schaam me dat ik die link niet direct had gelegd toen ik de karikatuur zag. De cartoonist wast zijn handen in onschuld. Terwijl dus het uitbeelden van de eeuwige Jood destijds een van de redenen was om het volk op te hitsen, zodat miljoenen konden worden vermoord. De media hebben daarin wel een verantwoordelijkheid. En ik had bij geschiedenisles beter moeten opletten.

Yesim lanceerde de term 'bicultureel' in de Nederlandse taal als alternatief voor 'allochtoon' en vindt een tweede cultuur een kracht en een meerwaarde voor het bedrijfsleven.