Yesim Candan

De gastarbeiders en hun Nederlandse minnaressen

09 april 2021 06:00

Het was voor mij een ontdekking zoals bij de Fata Morgana in de Efteling: achter de deuren komen de verborgen verhalen tot leven. Een ontdekking over de eerste lichting gastarbeiders. Mijn opa kwam zelf in 1968 naar Nederland als 'oosterse gelukszoeker'. Hoe was het leven eigenlijk van de Turkse mannen, die als paarden werden gekeurd bij aankomst – ze moesten zelfs hun onderbroek uitdoen om hun geslachtsdeel te laten zien.

Hun vrouw en kinderen hadden ze achtergelaten in Turkije en ze zouden hen jaren niet terugzien. Onder erbarmelijke omstandigheden werkten ze keihard, jarenlang vertoefden ze eenzaam in een vreemd land.

"Daar zaten ze dan, aan het strand: zij, haar broertjes en zusjes, hun Turkse moeder, haar Turkse vader... en zijn Nederlandse vriendin."

Voor mij kwam de grote ontdekking tot leven door de doctoraalstudie Vrienden van het lot van cultuurhistoricus Gunay Uslu, die de komst en het leven van gastarbeiders in Nederland beschreef. Ik hang aan haar lippen als het gaat om de driehoeksverhoudingen van de eerste lichting gastarbeiders.

Wat blijkt? Veel van deze mannen zochten hun heil bij Nederlandse vrouwen. Die hen niet alleen de nodige liefde en genegenheid gaven, maar ook fungeerden als een soort maatschappelijk werkster. Immers: de mannen kwamen linea recta van het Turkse platteland – hoe wisten zij nou hoe het ingewikkelde Nederlandse belastingstelsel in elkaar zat? Dat hadden ze heel slim bekeken, die pioniers.

Na jaren was sprake van gezinshereniging: de Turkse vrouwen en kinderen van de mannen kwamen ook naar Nederland. Om hier te maken te krijgen met de Nederlandse vriendin van hun echtgenoot. Als je je man al zo lang niet hebt gezien en er een hele reis met je kinderen voor over hebt gehad om weer samen te zijn, geef je dit niet zomaar weer op. Dus namen de vrouwen de affaire van hun man voor lief. Een vrouw vertelde me dat ze vroeger naar het strand gingen: zij, haar broertjes en zusjes, hun Turkse moeder, haar Turkse vader… en zijn Nederlandse vriendin.

"De Turkse gastarbeidersgemeenschap was hecht. Ze deelden hun lot en hun geheimen."

Ook werden buitenechtelijke kinderen geboren. Zo ging de vader van de Nederlands-Turkse Leyla, na zeven jaar hier te hebben gewoond en een relatie met een Nederlandse te hebben gehad, weer terug naar zijn vrouw en kinderen in Turkije.

In een uitzending van Spoorloos uit 2015 gaat Leyla op zoek naar haar vader, die ze in Turkije vindt. De interviewer vraagt aan de Turkse vrouw van haar vader of ze er destijds aan heeft gedacht om te scheiden van haar man toen ze wist dat hij een Nederlandse vriendin had. Nee, antwoordde de vrouw heel stellig. Ze was niet op aarde gekomen om alleen te sterven, en wat moest ze dan? Hoeveel Leyla's bestaan er wel niet in Nederland?

Tegenwoordig is de Turkse gemeenschap een uit elkaar gevallen groep, waarbij mensen elkaar bedreigen en intimideren als ze het niet met elkaar eens zijn. Maar de Turkse gastarbeidersgemeenschap was hecht. Ze deelden hun lot en hun geheimen – gedeelde smart is halve smart. Van dat saamhorigheidsgevoel kunnen we veel leren.

Yesim lanceerde de term 'bicultureel' in de Nederlandse taal als alternatief voor 'allochtoon' en vindt een tweede cultuur een kracht en een meerwaarde voor het bedrijfsleven.