Jeroen Akkermans

De dood van Stan, een uur te vroeg

25 januari 2021 05:59

Gerechtigheid kan minutenwerk zijn. Was onze cameraman Stan Storimans een uurtje later omgebracht, dan zouden we nu meer kans maken op gerechtigheid. Maar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg heeft geoordeeld dat het geen uitspraak doet over de mensenrechtenschendingen tijdens de oorlog tussen Georgië en Rusland in augustus 2008. Daarmee lijkt de strijd om gerechtigheid voor Stan voortijdig te stranden. Het hof heeft ruim twaalf jaar nodig gehad om tot deze teleurstellende uitspraak te komen.

Hoe leg ik zoiets uit aan jou, aan de nabestaanden en aan mezelf?

Ter herinnering: Stan en elf Georgische burgers zijn tijdens de oorlog door een explosie van een clusterbom om het leven gebracht. Meerdere onderzoeken hebben onafhankelijk van elkaar uitgewezen dat de bom is gelanceerd door een Iskander-raket, die toen alleen in het bezit was van de Russische strijdkrachten. De onderzoeken zijn gedaan in opdracht van de Nederlandse regering in 2008, door Human Rights Watch in 2008 en 2009  en door mij in 2009.  

"Tijdens de opmars explodeert om 10.42 uur lokale tijd de clusterbom in Gori, waarbij Stan op slag wordt gedood."

De Iskander-raket is vanaf Russisch grondgebied op het centrum van een lege stad in het noorden van Georgië afgevuurd, op ruim 20 kilometer van het front. De Georgische troepen hebben zich een dag eerder massaal uit het noorden van Georgië teruggetrokken naar de zuidelijk gelegen hoofdstad Tbilisi. Daarmee is de weg vrij voor Russische eenheden van het 58ste leger om vanuit de oorlogszone in Zuid-Ossetië naar de stad Gori op te rukken. De weerstand van Georgische troepen is al lang gebroken. 

De Russische soldaten maken de dienst uit, op de grond en in het luchtruim van Georgië. Ze zijn uit op de militaire buit in de verlaten garnizoensstad en creëren daarom een tijdelijke 'bufferzone'. Na minstens tien dagen bezetting nemen de bezetters tanks, artillerie en uniformen uit Gori mee terug naar Rusland.

Tijdens de opmars explodeert om 10.42 uur lokale tijd de clusterbom in Gori, waarbij Stan op slag wordt gedood, mijn Israëlische collega Zadok Yechezkeli wordt doorzeefd en ik slechts licht gewond raak. Er is geen militair doel in de buurt. Alleen burgers die elders geen veilig heenkomen hebben gevonden, zijn in de verlaten stad op 20 kilometer van het front achtergebleven.

Stan Storimans Stan Storimans

Militairen die bewust de dood van burgers op de koop toe nemen, schenden het recht op leven van deze burgers. Volgens artikel 1 van de Mensenrechtenconventie bestaat voor alle lidstaten van de Raad van Europa, zoals Rusland en Georgië, een plicht tot het respecteren van mensenrechten. Waar dat recht op grove wijze geschonden wordt, is het dus zaak onderzoek, gerechtigheid en een uitspraak te eisen. Anders is de conventie niet geloofwaardig.

Maar naar het oordeel van het hof hoeft Rusland geen verantwoording af te leggen voor mensenrechtenschendingen die plaatsvonden vóórdat president Medvedev de militaire operatie voor beëindigd verklaarde. De Russische president deed de aankondiging rond 12 uur op 12 augustus. Het hof trekt hier een willekeurige lijn op basis van een aankondiging.

Willekeurig ja, want het hof had de grens van gerechtigheid ook op basis van een aankondiging op 10 augustus al kunnen trekken. Toen verkondigde Georgië een 'eenzijdig bestand' en de 'militaire aftocht'. Op 11 augustus zijn de Georgische troepen uit Gori teruggetrokken' naar de hoofdstad Tbilisi om daar een verdedigingslinie te formeren, aldus de 'factfinding mission' van de EU in 2009. De macht werd aan de oppermachtige Russen overgelaten.    

"Pech gehad, Stan. Hadden we maar een uurtje later beschoten moeten worden."

De grens is dus niet alleen fictief, maar ook absurd. Want de 'effectieve controle' van de Russische bezettingsmacht in de bufferzone is in de vroege ochtend van 12 augustus al net zo groot als 's avonds, zowel op de grond als in het luchtruim. Tijdens de aftocht nemen tienduizenden Georgische militairen, burgers en bestuurders de benen naar Tbilisi, 70 kilometer verderop, uit angst voor de Russische opmars. In paniek laten de Georgische soldaten al hun wapens in de bufferzone achter.

Uiterlijk vanaf het moment dat de laatste Georgische militair uit het gebied is vertrokken, heerst de Russische Federatie in alle opzichten over de bufferzone. Dit is rond 1 uur in de ochtend van 12 augustus het geval. Er zijn dan nog tien uur te gaan tot de clusterbomexplosie in Gori. Maar het hof houdt vast aan juridische toetsing van schendingen, ná de hoogste stand van de zon op die zwarte dag.

Waarom? Omdat elf van de zeventien rechters van mening zijn dat er in de ochtend van 12 augustus geen 'effectieve controle' van Rusland bestaat. Daarmee trekt het hof de handen af van toetsing van de raketaanval op burgers in een verlaten stad. Het standpunt betekent dat deze rechters Rusland niet voor de dood van Stan aansprakelijk zullen stellen. Niet omdat het geen schending is, ook niet omdat bewijs ontbreekt, maar omdat er een fictieve grens is getrokken. Pech gehad, Stan. Hadden we maar een uurtje later beschoten moeten worden.  

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Hoe Rusland al tien jaar twijfel zaait over de dood van Stan Storimans

De 'grote' zaak in Straatsburg blokkeert zo de 'kleine' zaken van burgers die elk op persoonlijke titel Rusland aanklagen voor mensenrechtenschendingen tijdens de actieve fase van de oorlog. Ook de nabestaanden van Stan, de Georgische slachtoffers, de Israelische journalist Zadok Yechezkeli en ik hebben het nakijken. Onze advocaten van Russian Justice Initiative in Moskou en de Georgian Young Lawyer' Association in Tbilisi vrezen dat de juridische opdeling gerechtigheid voor de klagers bijna onmogelijk maakt.

Voor Rusland is het een mooie meevaller in een verder verloren zaak. Het hof constateert dat Rusland in de periode van bezetting ná 12 uur op 12 augustus onder meer het recht op leven, vrijheid en veiligheid heeft geschonden. Daarvoor zal het zich wel moeten verantwoorden.

Maar wij zullen het moeten doen met de ontkenning dat Rusland iets met de dood van Stan en al die slachtoffers op het Stalinplein in Gori te maken heeft. De hoop dat deze rechters de onzin eindelijk eens rechtzetten, verdwijnt achter de horizon.

De Russische strijdkrachten blijven in juridische zin onschuldig aan de dood van Stan omdat het tegendeel niet voor de rechter bewezen mag worden. Na twaalf jaar strijd staan we met lege handen, machteloos.

"De gedaagde trekt al ruim twaalf jaar lang een lange neus naar alle onderzoeken omtrent de dood van Stan."

Ik zou me nog kunnen vastklampen aan het unanieme oordeel van de zeventien rechters, dus inclusief de Russische vertegenwoordiger, dat Rusland de 'procedurele verplichting' had om onder artikel 2 van de Mensenrechtenconventie (Recht op Leven) zorgvuldig en effectief onderzoek te doen niet alleen naar gebeurtenissen ná het ingaan van het staak-het-vuren, maar ook van gebeurtenissen tíjdens de actieve fase van vijandigheden.' Aha, daaronder valt onderzoek naar de dood van Stan, zou je bijna denken. Maar daar trappen we niet meer in.   

Want de gedaagde trekt al ruim twaalf jaar lang een lange neus naar alle onderzoeken omtrent de dood van Stan. In 2009 beloofde de toenmalige president Medvedev van Rusland tijdens een bezoek aan Nederland een Russisch tegenonderzoek, dat de harde conclusies van de Nederlandse regering naar de Fabeltjeskrant zou verwijzen. Twee jaar lang laat de Nederlandse regering tijdens bilaterale ontmoetingen voorzichtig navraag doen bij de Russische collega' s. In 2011 wordt er onder het bewind van minister Rosenthal maar stilletjes een punt achter gezet. Op een gegeven moment ben je er klaar mee om telkens gepiepeld te worden.

Pas twee jaar later zet premier Rutte, onder druk van RTL Nieuws, het beloofde tegenonderzoek nog één keer op de agenda tijdens het bezoek van Poetin aan Nederland. De president zegt van niets te weten, maar fluistert een paar weken later in het oor van Rutte dat Rusland het boek-Storimans 'gesloten' heeft. Afgezien van een paar schriftelijke vragen in het wilde weg uit Moskou aan de weduwe van Stan en aan mij horen we vervolgens niets meer.

"Ongeacht het tijdstip van de dood van Stan houden we vast aan de eis tot gerechtigheid, excuses en compensatie."

Tot 2018. Tijdens een hoorzitting van de 'grote' zaak tussen Georgië en Rusland deinst de Russische delegatie er niet voor terug om de grootste onzin schaamteloos in de rechtszaal in Straatsburg te verkondigen. De Britse advocaat beweert bijvoorbeeld dat de cruciale Iskander-raketresten op het plein in Gori van het testterrein in Rusland gestolen kunnen zijn, 'met hulp van de Amerikaanse inlichtingendienst'. De Brit trekt zelfs het bewijs van een clusterbomkogeltje uit het lichaam van Stan in twijfel en suggereert dat een onverlaat het vóór de autopsie ingebracht zou kunnen hebben. Nee, naar een gedegen onderzoek van Rusland kunnen we fluiten.

Het had mij niet mogen verbazen, want in de loop der jaren is een batterij aan militairen, politici en advocaten in het publieke domein gepresenteerd met een variant op de ontkenning, ook tijdens hoorzittingen van het Hof. 'Getuige 17' werd door het Hof opgeroepen om meer over de Iskander-raket te vertellen.   

De Russische militaire expert zegt oog in oog met de zeventien rechters dat het absurd zou zijn een Iskander op een geëvacueerde stad af te vuren omdat die dingen per stuk '123 miljoen roebel' kosten, zo'n 3 miljoen euro. "Het zou irrationeel zijn om een dergelijke raket in te zetten in een gebied vanwaar de soldaten van de vijand al vertrokken waren",  aldus getuige 17.

Jarenlang zijn onderzoeken getorpedeerd en nabestaanden beledigd zonder ooit een greintje bewijs bij alternatieve waanscenario's te leveren. Het hof pleit de gedaagde ook niet vrij van het ombrengen van Stan, maar laat het aan Rusland om zelf de schendingen van de Russische soldaten tijdens de oorlog uit 2008 te onderzoeken. Het is als het vragen aan een moordenaar om zijn eigen moorden nog eens onder de loep te nemen.

Ik had al die jaren op een signaal van de internationale rechtsorde gehoopt, maar het raamwerk van het hof geeft geen aanleiding tot optimisme. Misschien dat het Rusland ooit veroordeelt zodra het doorheeft dat er in deze zaak geen serieus onderzoek uit Moskou te verwachten is, maar een miljonair zal zich meer aantrekken van een parkeerbon dan het Kremlin van een reprimande.

J´accuse. De verantwoordelijken moeten gezocht worden in de militaire eenheid 42202 van de 630ste Trainings Raket Divisie, die in 2008 is gelegerd in het Russische Znamensk. De commandostructuur voor de inzet van een Iskander-raket in oorlogstijd loopt naar het Kremlin. Ongeacht het tijdstip van de dood van Stan houden we vast aan de eis tot gerechtigheid, excuses en compensatie. De uitspraak van het hof brengt de geloofwaardigheid van de internationale rechtsgang in het geding. Wordt vervolgd.