Jos Heymans

We houden niet van lang zittende premiers

10 oktober 2020 06:14

Op donderdag 14 oktober 2010, op een paar dagen na een decennium geleden, werd Mark Rutte door toenmalig koningin Beatrix beëdigd als minister-president van het VVD/CDA-kabinet. Het was aan alle kanten een avontuur. Rutte-1 was een minderheidskabinet dat alleen kon overleven met de steun van de PVV van Geert Wilders; een regeerploeg met de VVD als grootste partij wat de liberalen nooit eerder hadden meegemaakt en met een totaal onervaren premier die wel twee keer kortstondig staatssecretaris was geweest maar nog nooit minister.

Rutte deed in het begin allerlei dingen die we niet van een premier gewend waren. Hij weigerde te verhuizen naar het Catshuis, wat voor de veiligheidsdiensten makkelijker zou zijn geweest, omdat hij niet van park- en bosachtige omgevingen houdt. Rutte heeft liever buren. Hij vond het al verschrikkelijk om door een donker Haagse Bos naar het paleis te rijden om tot formateur benoemd te worden. Hij zei dat hij geen visie had. Hij debatteerde helder en gloedvol, een verademing na Balkenende. Hij liet kritiek van zich afglijden alsof hij van teflon was. En noemde kabinetscollega’s in de Kamer bij hun voornaam, waar achtereenvolgende Kamervoorzitters juist wilden dat bewindslieden met hun functie werden aangesproken. Dus: 'de minister van Justitie', 'de minister-president'.

'Rutte passeert deze week de grens van 3650 dagen premierschap, waarmee hij Thorbecke en Balkenende heeft ingehaald.'

Rutte was bijna de jongste premier ooit. Als hij de formatie twee maanden eerder had afgerond, was hij de jongste geweest. Ruud Lubbers was 43 jaar en 180 dagen oud toen hij premier werd. Mark Rutte 43 jaar en 241 dagen.

Weinig mensen hadden vertrouwen in deze jonge hond, die weliswaar vrolijkheid en onbezorgdheid uitstraalde, maar die het zichzelf in de formatie behoorlijk lastig had gemaakt. Hij zat aan tafel met twee partijen, CDA en PVV, die elkaar tot op het bot wantrouwden. Bovendien hadden de leiders van die twee partijen, Maxime Verhagen en Geert Wilders, een uitgesproken hekel aan elkaar. Het moest een keer fout gaan. Al na anderhalf jaar kwam er een einde aan de samenwerking, toen Wilders weigerde de bezuinigingsplannen van VVD en CDA te steunen.

Sommigen beschouwden dat als een teken aan de wand voor de toekomst van Rutte als premier. Maar de VVD'er was in eigen kring inmiddels mateloos populair, werd opnieuw aangewezen als lijsttrekker, won de verkiezingen op zijn sloffen en werd vervolgens nog twee keer premier. En misschien komt er zelfs een vierde kabinet, als Rutte straks ja zegt tegen het lijsttrekkerschap en de VVD de verkiezingen in maart wint. Dat zou een bijzondere gebeurtenis zijn. Rutte passeert deze week de grens van 3650 dagen premierschap, waarmee hij Thorbecke (3282) en Balkenende (3006) heeft ingehaald. Als hij deze rit uitzit, passeert hij ook Willem Drees (3789) en moet hij alleen Ruijs de Beerenbrouck (3905) en Lubbers (4309) voor zich laten. Met nog eens vier jaar erbij mag het geen enkel probleem zijn ook die te passeren.

'Het heeft weinig zin om het lijstje van behaalde doelen, gebroken beloftes, topprestaties en uitglijders van Rutte op te sommen.'

De duur van een premierschap zegt weinig over de kwaliteiten van de persoon. Lubbers bakte er in het laatste jaar van zijn regeerperiode helemaal niets van. Hij was te druk met zijn openlijke sollicitatie naar het voorzitterschap van de Europese Commissie, wat hem door Duitsland niet werd gegund, en later naar de baan van secretaris-generaal van de NAVO wat de Amerikanen niet zagen zitten. Bovendien maakte hij ruzie in zijn eigen partij en weigerde te stemmen op de door hemzelf aangewezen kroonprins, Elco Brinkman. Het kostte het CDA 20 Kamerzetels; de partij belandde voor het eerst sinds 1917 in de oppositie.

Het heeft weinig zin om het lijstje van behaalde doelen, gebroken beloftes, topprestaties en uitglijders van Rutte op te sommen. Iedereen heeft daar een eigen, andere mening over en het zegt niets over de zittingsduur van een premier. Die duur wordt vooral bepaald door de bereidheid van coalitiepartijen om het regeerakkoord tot de laatste dag uit te voeren. En door de kiezers die aangeven welke partij na verkiezingen de grootste wordt en het voortouw in de formatie mag nemen.

'De positie van een minister-president komt pas echt in gevaar als zijn partij op hem uitgekeken is'

Nederland is geen land van lang zittende premiers. De twaalf jaren van Lubbers eindigden in 1994, ook alweer 26 jaar geleden. Wim Kok stopte na acht jaar op eigen initiatief. Maar de kiezers waren ook uitgekeken op de PvdA en zijn beoogde opvolger, Ad Melkert, maakte geen schijn van kans om in het Torentje te komen. Jan Peter Balkenende had in 2010 na acht jaar best nog een periode willen bijtekenen. Hij voelde zich op z’n 54e nog jong genoeg, maar de kiezers waren klaar met hem en klaar met het CDA.

Het zal de VVD ook een keer overkomen. Ongetwijfeld. Maar de positie van een minister-president komt pas echt in gevaar als zijn partij op hem uitgekeken is én een kanjer van een opvolger heeft klaarstaan. En dat heeft de VVD niet.