Jos Heymans

Kies je voorkeurscoalitie

12 september 2020 07:37

In de aanloop naar de verkiezingen borrelen ideeën op die een verbetering van de procesgang nastreven. Zo kwamen D66 en GroenLinks deze week met het plan om hoorzittingen te houden met kandidaat-bewindslieden voordat ze door de koning worden beëdigd. In 2007 sneuvelde een dergelijk voorstel. Nu, dertien jaar later, ziet een Kamermeerderheid het wél zitten. Het idee is afgekeken van het Europees Parlement dat Eurocommissarissen het vuur aan de schenen legt voor ze in functie treden. Met één verschil: in Brussel kan het parlement een benoeming tegenhouden, in Den Haag niet. Dan zou eerst de grondwet moeten worden gewijzigd.

"Het maakt de kans op teleurstellingen bij de kiezer een stuk kleiner, als de voorkeurspartij opeens met de grootste vijand gaat regeren."

Ook wordt geopperd dat partijen vóór de verkiezingen zouden moeten aangeven met wie ze willen regeren. Het is geen garantie dat die voorkeur ook wordt gerealiseerd, want de stembusuitslag bepaalt welke partijen aan de onderhandelingstafel plaatsnemen. Maar door je als partij vooraf uit te spreken, weet de kiezer in elk geval wat hij zo'n beetje kan verwachten. Het maakt de kans op teleurstellingen bij de kiezer een stuk kleiner, als de voorkeurspartij opeens met de grootste vijand gaat regeren.

Het gebeurde in 2012, toen de VVD van Mark Rutte en de PvdA van Diederik Samsom een bondje sloten. Uit onderzoek bleek dat kiezers op de VVD hadden gestemd om te voorkomen dat de PvdA zou gaan regeren. En op de PvdA werd juist gestemd uit angst dat Rutte aan de macht bleef. De twee partijen werden daardoor met afstand de grootste en waren voor de kabinetsformatie, tot ongenoegen van beide groepen kiezers, op elkaar aangewezen.

Rutte en Samsom na het debat over de regeringsverklaring van het tweede kabinet Rutte Rutte en Samsom na het debat over de regeringsverklaring van het tweede kabinet Rutte

Twee jaar eerder had Rutte iets soortgelijks meegemaakt. Nadat toen de eerste poging om een kabinet te formeren van VVD, PVV en CDA was mislukt, omdat het CDA vanwege de pijnlijke verkiezingsnederlaag niet wilde regeren. Rutte ging aan tafel met Job Cohen (PvdA), Alexander Pechtold (D66) en Femke Halsema (GroenLinks). Woedend was de VVD-aanhang. In het Haagse winkelcentrum waar Rutte dagelijks zijn kranten kocht, kreeg de beoogde premier de wind van voren. Het rumoer van de achterban verstomde pas toen de formatiepoging van Paars Plus een stille dood stierf.

Het komt niet vaak voor dat partijen vooraf laten weten met wie ze willen regeren. Joop den Uyl slaagde er als enige in een schaduwkabinet van PvdA, D66 en PPR te formeren dat als doel had om na verkiezingen daadwerkelijk aan te treden. Het is er nooit van gekomen. Daarvoor kregen deze drie linkse partijen te weinig kiezerssteun. Schaduwkabinetten komen hier bijna nooit van de grond; in andere, vooral Angelsaksische landen is het doodnormaal.

"In het Haagse winkelcentrum waar Rutte dagelijks zijn kranten kocht, kreeg de beoogde premier de wind van voren."

Wat wel vaker gebeurt, is het omgekeerde. Het vooraf uitsluiten van partijen om aan de formatie deel te nemen. Sinds 2012, toen de PVV zijn kabinet liet vallen, weigert Rutte om ooit nog eens met de PVV te regeren. Vorige week sloot Sigrid Kaag politieke samenwerking uit met PVV en Forum voor Democratie. Het is de keerzijde kant van de medaille. De andere kant, aangeven met wie je wél wil regeren, oogt sympathieker.

Rutte deed dat, heel voorzichtig, in 2010. Hij wilde graag regeren met CDA en D66. Maar hij wilde dat niet te veel benadrukken, want dat zou als arrogant kunnen worden uitgelegd. De VVD moest eerst maar eens de grootste partij zien te worden; dat was nog nooit gebeurd. De gedroomde coalitie kwam er niet. D66 wilde niet regeren met uitsluitend rechtse partijen. Het was ook niet vooraf met CDA en D66 besproken.

"Aangeven met wie je wél wil regeren, oogt sympathieker."

Toch is een vooraankondiging van een voorkeurscoalitie voor de kiezer heldere informatie. Het is transparant en er wordt duidelijkheid geboden. De kiezer weet wat hem eventueel te wachten staat, ook al is er geen garantie. Het risico dat kiezers afhaken omdat de beoogde coalitie hun niet bevalt, lijkt klein. En mocht de voorkeurscoalitie niet lukken omdat die over onvoldoende Kamerzetels beschikt, dan zal de kiezer dat begrijpen. Jammer maar het is niet anders.

Misschien moeten we het maar eens uitproberen. Als partijen tenminste de moed hebben om hun voorkeur vooraf uit te spreken. Tot nu toe houdt men de handen liever vrij.