Yesim Candan

Als je blauwe ogen hebt, ben je superieur

28 augustus 2020 05:55

Al zes maanden lang had het meisje geen woord gesproken op haar nieuwe school, zo vertelde de schooldirecteur aan haar moeder. Hij had haar bij zich geroepen, omdat de situatie volgens hem heel ernstig was. Het meisje zou een handicap hebben. De moeder begreep er niks van. Thuis schroomde ze echt niet om haar mond open te trekken. ’s Avonds vroeg ze aan haar dochter waarom ze niet praatte op school. "Maar mam’", reageerde haar dochter verbaasd: "Ik mag toch niet met blanken praten?"

Bovenstaand voorbeeld is van de 8-jarige Sai, die met haar ouders vanuit Zuid-Afrika naar Australië was verhuisd. Sai is opgegroeid tijdens Apartheid in Zuid-Afrika. Haar voorouders waren Indiase arbeidsmigranten die naar Zuid-Afrika waren gekomen om aan de aanleg van spoorlijnen te werken. De Indiërs werden daar beschouwd als 'chique slaven'. Ze kregen iets meer goederen dan de zwarte bevolking en woonden in hun eigen wijken met eigen scholen.

De kinderen die het die dag niet voor het zeggen hadden, voelden zich waardeloos

Apartheid zorgde voor superioriteit van blanken op alle kleurlingen. De blanke Zuid-Afrikanen beschouwden de Indiërs als kleurlingen en de zwarte zagen hen als 'de bevoorrechten', omdat ze het beter hadden. 

Hoe superioriteit direct invloed heeft op vooroordelen en systemen, laat de Amerikaanse Jane Elliott zien met het beroemde klassenexperiment. Na de moord op Martin Luther King deed deze blanke juf een experiment op een blanke school. Ze verdeelde de groepen in kinderen met blauwe en kinderen met bruine ogen. De ene dag waren de blauwogigen ogen de baas, de andere dag de bruinogigen. De kinderen die het die dag niet voor het zeggen hadden, voelden zich waardeloos.

"Blauwogigen zouden luier en minder intelligent zijn dan bruinogigen"

In 1992 deed ze eenzelfde soort experiment in de talkshow van Oprah Winfrey waarbij haar stelling was: "Blauwogigen zouden luier en minder intelligent zijn dan bruinogigen." De verontwaardiging in de studio was enorm, de blauwogigen agiteerden tegen de uitkomst van dit ‘experiment’. "Nu weten jullie hoe het is om in de samenleving buitenspel gezet te worden", diende Elliot ze van repliek.

Voor mij was het destijds een welbewuste keuze om mijn biculturele kinderen niet in het witte Heemstede of in het Gooi op te voeden, waar iedereen keurige namen heeft en er hetzelfde uitziet. Ik voed liever mijn kinderen op met meer kleur in de klas, met blauwe en bruine ogen door elkaar. De wereld is immers niet homogeen. Als je met alleen blauwogigen of bruinogigen leeft, dan leef je in je eigen bubbel. Bubbels zijn vooroordeelkiemen die gekweekt worden zonder dat je het doorhebt.

Sai zal altijd haar mond opentrekken

Inmiddels is Sai, mijn buurvrouw, uitgegroeid tot een mooie, bijzondere vrouw die met haar gezin in Nederland woont. Ze zet zich in als board member voor Project Fearless, dat meisjes via allerlei activiteiten helpt het beste uit zichzelf te halen en hen een krachtige stem geeft, en op die manier vrouwelijke stereotypen doorbreekt. Sai zal altijd haar mond opentrekken. 

Terwijl ik dit opschrijf, besef ik dat de teloorgang van het apartheidsregime pas 26 jaar geleden is.

Yesim lanceerde de term 'bicultureel' in de Nederlandse taal als alternatief voor 'allochtoon' en vindt een tweede cultuur een kracht en een meerwaarde voor het bedrijfsleven.