Jeroen Akkermans

Ooit zal Stan in vrede rusten

12 augustus 2020 07:20

12 augustus, het is de dag die ik moedeloos begin. Vandaag twaalf jaar geleden is RTL Nieuws-cameraman Stan Storimans om het leven gebracht. Het laatste uur van de oorlog tussen Georgië en Rusland had net geslagen, toen ´s ochtends om 09.42 het noodlot op het centrale plein in de Georgische stad Gori toesloeg.

Het 630ste Iskander-trainingsbataljon van de Russische strijdkrachten schiet op dat moment een raket met clusterbomlading op de verlaten stad af. Stan en elf Georgische burgers komen om in de storm van duizenden kogeltjes en scherfjes. Ik stond vlak bij Stan en overleefde, slechts licht gewond. Ik had het hier graag bij gelaten. In memoriam Stan, rots in de branding.

Stan Storimans Stan Storimans

Maar 'rust in vrede' is onmogelijk zolang de enig overgebleven verdachte zijn betrokkenheid bij de dood van Stan glashard ontkent. Rusland maakt dankbaar gebruik van zijn recht op ontkenning: de verdachte is juridisch gezien onschuldig, want het tegendeel is niet bewezen. Dat ligt wat mij betreft niet aan de bewijzen, maar aan de stroperigheid van de rechtsgang.

Een vonnis laat al twaalf jaar op zich wachten. Daar schrikt blijkbaar niemand van. Zo gaan die dingen.

"We waren niet alleen, ook de internationale pers heeft de Iskanderresten in Gori geregistreerd."

Maar hoe geloofwaardig is de ontkenning? Onderzoek heeft aangetoond dat de clusterbomlading is afgeschoten door een Iskander SS26-raket. Zo leidt het spoor al snel naar de identiteit van de dader want zelfs de Russische autoriteiten ontkennen niet dat het geavanceerde wapen in 2008 alléén in het bezit is van het Russische leger. Het 630ste Iskander-trainingsbataljon bevindt zich in 2008 nog in de testfase – inmiddels heeft Rusland twaalf brigades met de Iskanderraket uitgerust, ook langs de oostgrens van Europa.

Het onderzoek uit naam van de Nederlandse regering in 2008 en een RTL Nieuws-onderzoek in 2009 hebben de aanwezigheid aangetoond van Iskander-raketresten op de plaats delict waar Stan is gedood. We zijn niet de enigen, meerdere internationale journalisten stuiten vlak na de aanslag op de Iskanderresten in Gori en leggen die vast:

De neus van de Iskanderraket. De neus van de Iskanderraket.

Ook een diplomatieke missie, waaronder leden van het Europees Parlement, onder leiding van de Franse ambassadeur Eric Fournier, treft Iskander-raketresten in Gori aan:

Waarnemers bekijken de resten van de Iskander-raket. Waarnemers bekijken de resten van de Iskander-raket.

Dus óf de onderzoeken van de Nederlandse regering en van RTL Nieuws zijn uit de duim gezogen, óf de verdachte liegt. Er is geen middenweg. Rusland houdt bij hoog en laag vol onschuldig te zijn. Het beschuldigt zowel de Nederlandse regeringsmissie als RTL Nieuws van bedrog. In de omgekeerde wereld is Rusland het slachtoffer van een grote samenzwering:

De Iskander-raketfragmenten in Gori zouden door Georgiërs met behulp van de Amerikaanse CIA van het rakettestterrein in Rusland zijn gestolen. De buit zou vervolgens duizenden kilometers in het geheim door Rusland in naar Gori zijn getransporteerd om de Russische strijdkrachten de schuld in de schoenen te schuiven. Ik verzin het niet – het is de uitleg van de Britse advocaat uit het Russische kamp.

Ook de clusterbom-ontploffing op het plein doet hij af als fakenieuws. De advocaat haalde de videobeelden uit mijn onderzoek in 2009 erbij in een poging om het aangedragen bewijs van clusterbomschade als bedrog te ontmaskeren. Op onze auto, die vlak bij Stan en mij stond geparkeerd, kon hij geen clusterbomgaatjes ontdekken. Ik heb genoeg foto's die dat wel aantonen:

Clusterbomgaatjes in de autoruit. Clusterbomgaatjes in de autoruit.

Maar daar gaat het niet om. Nee, het past in de eindeloze reeks van loze beweringen en verdachtmakingen van een aangeklaagde die blijkbaar niets beters in handen heeft. Hij probeert twijfel te zaaien over inslagen van enkele kogeltjes in de auto maar gaat in zijn betoog voorbij aan de duizenden gaatjes op en rond de plaats delict. Ze zijn nog volop zichtbaar. (Voor een overzicht van een klein deel van de clusterbomschade verwijs ik naar mijn overige foto's.)

Clusterbomschade aan een gebouw in Gori. Clusterbomschade aan een gebouw in Gori.

Het zijn afleidingsmanoeuvres van een partij die er na twaalf jaar niet in is geslaagd om enig bewijs van zijn onschuld te presenteren. De verdachte lijkt er niet mee te zitten. De belofte van een tegenonderzoek in 2009 is al lang vergeten. De toenmalige Russische president Medvedev deed die toezegging tijdens een officieel bezoek aan Nederland. Zoiets schept verplichtingen. Maar het is er nooit van gekomen. Zijn opvolger, president Poetin, heeft premier Rutte in 2013 laten weten dat dit boek gesloten is.

"Niemand is erbij gebaat als ik de rest van mijn leven gebukt ga onder de klap van 2008. Ik leef. Soms voor twee."

De verdachte gaat ervan uit dat het onrecht als vanzelf overwaait. Nabestaanden proberen het op de agenda te houden, maar gerechtigheid laat zich niet forceren. Daar gaat alleen de rechter over. Terwijl de verdachte blijft ontkennen gaat het leven natuurlijk gewoon door, ook zonder Stan. Ik ben niet uit een donkere periode tevoorschijn gekomen om mij te verschuilen. Niemand is erbij gebaat als ik levenslang gebukt ga onder de klap van 2008. Ik ben uiteindelijk ook weer teruggekeerd op mijn post als Duitsland- en Oost-Europa correspondent van het RTL Nieuws. Er wordt mij weleens gevraagd hoe het mogelijk is dat ik soms nog aan oorlogsverslaggeving doe.

Ik vind nog steeds dat je als journalist niet kunt wegkijken bij de dreiging waar mensen dichtbij en ver weg mee geconfronteerd worden. Consequentie is dat ik ook verslag doe op onheilsplekken waar burgers bedolven raken onder het geweld van een bureaucraat, een crimineel of een soldaat. Nadenken over veiligheidsrisico's is onderdeel van het werk, niet alleen in oorlogstijd.

"Zes jaar na de dood van Stan wordt vlucht MH17 neergehaald."

Zes jaar na de dood van Stan, in 2014, wordt vlucht MH17 boven het oorlogsgebied van Oost-Oekraïne neergehaald. Ik ben met de ervaren cameraman Roel van Hees naar de 'grootste plaats delict op aarde' afgereisd om verslag te doen. Met 298 mensen aan boord, onder wie 196 Nederlanders, is de 'ver-van-ons-bed-oorlog' de Nederlandse huiskamer binnengeraasd. Onze ziel is geraakt.

In eerste instantie houd ik me alleen bezig met registratie en verslaggeving, zoals het hoort. Ik maak tijdens de tv-reportages ook honderden foto’s om de staat van wrakstukken op de desolate plaats delict zoveel mogelijk vast te leggen. (Zie deze link voor een overzicht.)

Wat is er gebeurd en wie of wat is verantwoordelijk voor de oorlogsmisdaad? Brandende vragen maar bijna vier maanden later is er nog steeds geen begin gemaakt met het transport van de vliegtuigresten naar Nederland voor onderzoek. Conclusies van, in eerste instantie, de Onderzoeksraad zullen op zich laten wachten. Alle oorlogspartijen ontkennen betrokkenheid. Ondanks de opgelaaide strijd blijft de plaats delict in rebellengebied voor de meeste journalisten toegankelijk. In een poging meer inzicht over de toedracht te krijgen neem ik meerdere kleine stukjes, die mij verdacht voorkomen, mee voor forensische analyse.

"Het kan wat ons betreft geen bom aan boord of een boordkanon van een SU-25 gevechtsvliegtuig geweest zijn."

Een complexe zaak. De analyse en de gang langs experts in Duitsland, Polen, Groot-Brittannië en Nederland nemen vier maanden in beslag. De meeste aandacht richt zich op een 'vlinderstukje', een indicatie die duidt op de munitiekop van een BUK-raket.

Op basis van het forensisch onderzoek en de expertise concludeert RTL Nieuws in maart 2015 dat MH17 door een Russische BUK-raket moet zijn neergehaald. Een bom aan boord of een boordkanon van een SU-25 gevechtsvliegtuig wordt nu wel heel onwaarschijnlijk. De stukjes worden overgedragen aan Justitie en belanden in het juridische traject. We gaan er dan bij voorbaat van uit dat ze niet worden meegenomen in het gerechtelijk onderzoek, omdat het inbrengen van materiaal door derden in de rechtszaal als vervuilend kan worden bestempeld. Daar is RTL Nieuws zich altijd bewust van geweest.

Er is uiteraard wel aandachtig gekeken naar 'ons' vlinderstukje, ter referentie. Bronnen melden aan RTL Nieuws dat de vlinder niet alle kenmerken heeft van de overige fragmentatiestukken uit het onderzoek. Er is daarom niet met zekerheid vast te stellen of deze vlinder tot de munitiekop van een BUK-raket behoort. Het aantal fragmenten per munitiekop kan verschillen, net als de vorm. Door de explosie op grote hoogte is de kans groot dat overgebleven stukjes vervormen. De oorspronkelijke vorm kan achteraf moeilijk te achterhalen zijn. Het Openbaar Ministerie geeft geen commentaar lopende de rechtsgang.

"Alle trucs van een verdachte in het nauw zal de verdediging aanvoeren om opnieuw aan een veroordeling te ontsnappen."

Voor de zaak zelf is het niet van belang. Justitie heeft tijdens de openbare zittingen van de strafzaak laten zien ervan overtuigd te zijn de link met de Russische BUK op eigen kracht aan te kunnen tonen.

Waarom ik dit toch benoem, is omdat ik er vergif op inneem dat de verdachte zijn toevlucht zal nemen tot het oude recept van twijfel zaaien. De afleidingsmanoeuvre moet het zicht op de waarheidsvinding vertroebelen. Zie je wel! Geen honderd procent bewijs. Wie heeft die vlinder daar neergelegd? Voor welke propagandakar heeft de journalist zich laten spannen? Was dat niet de journalist die in 2009 onderzoek deed in Georgië? Ik verwacht dat de verdediging alle trucs van een verdachte in het nauw in de rechtszaal uit de kast haalt om twijfel te zaaien en de geloofwaardigheid van het rechtsproces aan te tasten.

"Ik blijf vertrouwen houden in de rechtsgang, zolang het laatste woord maar aan de rechter is."

Ik laat me er niet door van de wijs brengen. Zoals de waard is, vertrouwt hij zijn gasten. Journalistiek draait om waarheidsvinding en dat doe ik naar eer en geweten. Ik vertel wat ik zie, vind, onderzoek en leg daarover verantwoording af. Dan kan ieder voor zich bepalen wie je gelooft, mocht op enig moment de boodschapper weer van bedrog worden beticht. Ik blijf vertrouwen houden in de rechtsgang, zolang het laatste woord maar aan de rechter is.

Knokken voor gerechtigheid betekent dat je over een dikke huid en een zeer lange adem moet beschikken. De nabestaanden en ik moeten nog minstens twee jaar wachten vóór we 'met Stan' aan de beurt zijn bij de rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Tegen die tijd is het geduld van de dagers veertien jaar lang op de proef gesteld. We geven niet op, ooit zal Stan in vrede rusten.

Hij zou wel raad geweten hebben met dit moment. Ik ben toe aan een mopje van Stan.