Jos Heymans

Running mate, wat stelt het voor?

18 juli 2020 06:00

Overmand door emotie had Pieter Omtzigt woensdag geen oog voor de vraag. Hij had net nipt verloren van Hugo de Jonge. Als er van de 26.138 leden (66,7 procent) 130 niet op De Jonge, maar op Omtzigt hadden gestemd, was het keffertje uit Enschede lijsttrekker van het CDA geworden. Het scheelde zó ontzettend weinig, dat moest wel pijn doen. En daarom drong het niet tot Omtzigt door dat De Jonge tegen hem zei: "We gaan het samen doen. Wil jij mijn running mate worden?" Omtzigt had al ja gezegd voordat hij goed en wel besefte waartegen hij eigenlijk ja had gezegd.

Running mate, het is een niet-bestaand fenomeen in de Nederlandse politiek. In Amerika kennen ze het wel en is het een echte functie. De running mate van de presidentskandidaat wordt bij winst vicepresident en daarmee uitverkoren om president te worden als de zittende niet langer in staat is zijn werk te doen. Zo werd Johnson president toen Kennedy werd vermoord. 

"Wordt Pieter Omtzigt straks automatisch fractievoorzitter als Hugo de Jonge opnieuw minister wordt?"

Maar hier kennen we het niet. We hebben weleens lijsttrekkersduo's gehad, net een stapje hoger, maar een succes is dat nooit geworden. GroenLinks probeerde het met Ina Brouwer en Mohammed Rabbae, die bij een ledenreferendum het duo Paul Rosenmöller/Leonie Sipkes hadden verslagen. De VVD kende in de jaren 80 twee politiek leiders, Rudolf de Korte (vicepremier in het kabinet) en Joris Voorhoeve (fractievoorzitter in de Kamer). In de lokale politiek komt het vaker voor, met name bij gemeentelijke herindelingen. Om niemand voor het hoofd te stoten, worden twee mensen uit verschillende voormalige gemeenten aangewezen om de kieslijst te trekken.

Het is bovendien onduidelijk wat de taakomschrijving van een running mate is. Hugo de Jonge weet het waarschijnlijk zelf ook niet. De term suggereert een zekere status, maar omschreven bevoegdheden heeft de running mate niet. Wordt Pieter Omtzigt straks automatisch fractievoorzitter als Hugo de Jonge opnieuw minister wordt? Of de tweede man in de fractie als Hugo de Jonge niet naar het kabinet gaat? Krijgt Omtzigt invloed op het vaststellen van het CDA-verkiezingsprogramma? Die heeft hij al; het Kamerlid was al eerder dit jaar uitverkoren om mee te schrijven aan verkiezingsprogramma.

"'We gaan het samen doen' wekt verwachtingen; niet alleen bij Omtzigt, ook bij diens achterban."

Daarnaast zitten er risico’s aan De Jonges warme omhelzing van Omtzigt. 'We gaan het samen doen' wekt verwachtingen; niet alleen bij Omtzigt, ook en in heviger mate bij diens achterban. Het aanbod klinkt als een goedmakertje voor de nederlaag. Maar er valt niets goed te maken; de uitslag staat vast. Hooguit kunnen de CDA-kiezers straks in meerderheid op Omtzigt stemmen. Bij de VVD weten ze daar alles van. Rita Verdonk haalde in 2006 als nummer 2 ruim 620.000 stemmen, lijsttrekker Mark Rutte stokte op 553.000. Verdonk eiste op grond van die uitslag alsnog het partijleiderschap op. Tevergeefs; ze werd uit de fractie gezet.

Nu lijkt Omtzigt niet op Verdonk. De CDA'er zal het niet in zijn hoofd halen om zijn partij ten eigen faveure te beschadigen, wat Verdonk met een zekere genoegdoening wel deed. Verdonk heeft het leiderschap van Rutte nooit geaccepteerd, Omtzigt lijkt zich wel te hebben neergelegd bij de uitslag van de lijsttrekkersverkiezing. Maar als Omtzigt straks meer stemmen trekt dan De Jonge, kan dat weleens anders zijn. Het zou sowieso niet goed zijn voor de positie van de partijleider.

Als running mate heeft Omtzigt niets anders te doen dan wat alle andere kandidaat-Kamerleden hebben te doen in verkiezingstijd, in groene jasjes campagne voeren om de partij aan zo veel mogelijk zetels te helpen. Hij krijgt geen voorkeursbehandeling; er zijn voor de running mate geen privileges. Aan het verlies van de lijsttrekkersverkiezing kunnen immers geen rechten worden ontleend.