Pieter Klein

Losse eindjes en de mysterieuze verdwijning van documenten

09 juni 2020 06:00

Vaak wordt me gevraagd hoe lang we nog door gaan met onderzoek naar de toeslagenaffaire. Ik heb geen idee. Het is nooit m'n ambitie geweest om levenslang redacteur Belastingdienst of redacteur Toeslagen te zijn. Ik heb al vaak gedacht: het is wel klaar. Steeds bleek dat het niet zo was, en dat we samen met Trouw terecht losse eindjes navlooiden: het bestaan van zwarte lijsten bij de Belastingdienst. Vervolgens – in het verleden - het gebruik van tweede nationaliteit als selectiecriterium bij de fiscus.

Ik weet dus nog niet wanneer ik loslaat. Het onderzoek van het Openbaar Ministerie naar mogelijke ambtsmisdrijven moet nog beginnen. Het onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens naar gebruik van nationaliteit moet nog komen. Idem: uitsluitsel over meer zwarte lijsten bij de Belastingdienst. Sinds vorige week weten we dat er dit najaar een mini-enquête komt, waarin politieke hoofdrolspelers onder ede zullen worden worden gehoord, want er zijn nog steeds heel veel losse eindjes in de toeslagenaffaire.

Laat men uiteindelijk een groot deel van de 20.000 gedupeerden in de kou staan?

Het belangrijkste is allereerst: wanneer krijgen welke gedupeerden een vergoeding? En op basis waarvan? Of laat men uiteindelijk een groot deel van de 20.000 gedupeerden in de kou staan? Premier Rutte, minister Hoekstra en achtereenvolgende staatssecretarissen boden publiekelijk excuus aan. Vertrouwen moest hersteld, en iedereen die 'onterecht was behandeld moet ook daadwerkelijk worden gecompenseerd'. Zo werd het gezegd, voor de camera, en in besloten, persoonlijke gesprekken met ouders. Die leidden daaruit terecht af dat de nachtmerrie bijna voorbij was. Dat zij daadwerkelijk geld zouden krijgen.

Ik betwijfel of het zo zal gaan. Morgen debatteert de Tweede Kamer met staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen), over wetgeving die compensatie mogelijk moet maken. Een aantal groepen ouders zal snel daarna een vorm van genoegdoening krijgen. Ik vermoed dat vele andere ouders nog lang zullen moeten wachten. En alsnog nul op het rekest zullen krijgen. De eerste tekenen daarvan zagen we al: mensen die brieven kregen met een afwijzing. Toeslagen had in sommige zaken 'gekeken of er in uw dossier door de Belastingdienst fouten zijn gemaakt': "Dat is niet het geval." Dus.

Lijstjes afvinken: bent u nou wel of niet 'institutioneel vooringenomen' behandeld?

Van Huffelen heeft een circus opgetuigd met externe commissies, die onafhankelijk moeten beoordelen of mensen teveel teruggevorderde toeslagen voor kinderopvang terug krijgen, of daarnaast een compensatie. En mogelijk een extra vergoeding als de financiële schade aantoonbaar groot is. Een kernprobleem hierbij is niet alleen de onvolledigheid van dossiers en de bewijslast, maar ook de blik waarmee men kijkt, te weten de 'bestuurlijk-juridische' blik van de commissie-Donner, die is overgenomen door het kabinet. Lijstjes afvinken: bent u nou wel of niet 'institutioneel vooringenomen' behandeld?

Donner zocht vorig jaar een manier om te komen tot compensatie voor een groep van 300 ouders, de zogeheten CAF-11-zaak. Toen was het recept: ai, institutionele vooringenomenheid. Heel uitzonderlijk. Daarom compensatie. In z'n tweede rapport, over mogelijk duizenden andere gedupeerden, demonteerde Donner die redenering. Nou, vooringenomenheid, de dienst werkte volgens strikte wetgeving. Misschien is in een beperkt aantal zaken 'waarschijnlijk' sprake van vooringenomenheid, in sommige zaken 'mogelijk'. En misschien zijn sommige ouders slachtoffer van te harde wetgeving. Maar met de rechtsbescherming was niets aan de hand; ouders konden alsnog hun recht halen.

We weten inmiddels dat áls je in beeld kwam wegens een 'verhoogd risico', dat je dan vogelvrij was

Klinkklare nonsens. We weten inmiddels dat áls je in beeld kwam wegens een 'verhoogd risico', dat je dan vogelvrij was. Op voorhand schuldig. Bij een vermoeden van fraude werd je institutioneel vooringenomen behandeld als een fraudeur. Dat was de kern van de werkwijze. Vraag maar eens na bij de medewerkers van toen. Vraag maar eens na bij de medewerkers van bezwaar en beroep, die zich niet mochten bemoeien met CAF-zaken: "Bij twijfel altijd afwijzen." Het bos insturen, op een uitsluitlijst zetten – zélfs al daar geen grond voor was. Terugvorderen!

Ik heb ook geen hoge pet op van het onderzoek van de Auditdienst Rijk (ADR) naar de affaire, maar de lijn is helder. De ambtelijke en politieke top van de Belastingdienst weet al jaren en jaren dat bezwaren van burgers eindeloos bleven liggen. Dat er sprake was van een gekmakende 'intensieve uitvraag' van bewijsstukken. Dat de dienst willens en wetens verzuimde ouders duidelijk te maken welke informatie zij alsnog moesten leveren. Dat 'proportionaliteit' ten enenmale ontbrak – de kern van zoiets als behoorlijk en zorgvuldig bestuur. Burgers waren kansloos.

'Afpakjesdag'. 'License to disturb'. De 'fiscale brandweer' had er echt zin in. 'Van droom naar daad!'

Weet je nog? 'Afpakjesdag'. 'License to disturb'. De 'fiscale brandweer' had er echt zin in. 'Van droom naar daad!' Als je in beeld kwam bij een CAF-onderzoek, of via de geautomatiseerde 'risicoselectie', dan was je de sjaak. Met als klap op de vuurpijl dat de ambtelijke top wíst dat onschuldigen werden getroffen: 80 procent fout. 20 procent goed. En dan toch zónder onderzoek massaal toeslagen stopzetten. Of ook, zonder bewijs, maar bij 'gerede twijfel': stopzetten. Dit is een kernpunt uit de aangifte bij het Openbaar Ministerie (OM) tegen de dienst: knevelarij. Geld afpakken waar mensen recht op hebben. Zo stond het in het 'receptenboek': toeslagen herzien, stopzetten en nieuwe aanvragen 'categorisch afwijzen'.

Een van de vele losse eindjes uit de toeslagenaffaire is: wanneer wist de politieke top dit - dat de fraudejacht zó zou ontsporen? Wat wist Frans Weekers over die onrechtmatige stopzettingen? En daarna Eric Wiebes? De ADR heeft het in het onderzoek niet kunnen vaststellen. Niet zo verwonderlijk, want er zijn documenten op mysterieuze wijze verdwenen. Weg. Foetsie. Documenten van Management Teams. MT Fraude. MT Toeslagen. Van de Bestuursraad. Van verslagen van de ministersstaf. Officiële interne overheidsdocumenten waarin beleid werd vastgelegd. Weg. 'Niet aangetroffen'.

Is dat strafbaar, documenten kwijt maken? Zou het Openbaar Ministerie hier ook naar kijken?

Het interessante is: we weten zeker dat die documenten ooit hebben bestaan. Een van de onderzoekers van de ADR legde laatst aan de Kamer uit dat ze dit konden afleiden uit voorgaande MT-verslagen, of latere actielijsten van MT-notulen. We zagen het zelf ook in stukken die we in november kregen op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Waar is dat verslag van het MT Fraude van 17 februari 2014? (Voor de liefhebbers, zie bijlage 1.3, documenten 77 en 94). Waar zijn die andere documenten? Is er iets vernietigd? Waarom? Welk belang speelt hier een rol? Is dat strafbaar, documenten kwijt maken? Zou het Openbaar Ministerie hier ook naar kijken?

Vorige week stuurde staatssecretaris Van Huffelen een interessant document naar de Kamer. Een eigen, intern onderzoek van een inmiddels vertrokken topambtenaar voor de toenmalige staatssecretaris, Menno Snel, uit oktober, dat de ADR vast niet heeft gezien. Wat stelt de Directeur-generaal Belastingdienst, DG Bel, over de 'politieke afstemming'? "In de gesprekken is aangegeven dat met de staatssecretaris herhaaldelijk overleg is geweest over de fraudeaanpak. Daarbij wordt verwezen naar concrete bijeenkomsten en presentaties die zouden (cursivering, red.) zijn gegeven. Ook in de verslagen van het MT Fraude wordt hiernaar verwezen."

Ik wens gedupeerde ouders die recht zoeken veel succes.

Laat dat 'zouden' maar weg. Hier, de presentatie voor de toenmalig staatssecretaris Frans Weekers. (Bijlage 1.1, document 24). Weekers, die ook later werd geïnformeerd over de resultaten van het 'hinderen en in de weg lopen' door het CAF-team (Document 35).

Het is voor mij wel duidelijk waarom de Belastingdienst – zonder grondig dossieronderzoek – tegen sommige ouders zegt dat de dienst 'geen fouten' heeft gemaakt.

Ik wens gedupeerde ouders die recht zoeken veel succes. Wordt vervolgd.