Olaf Koens

Geschiedenis bestaat uit daders

25 mei 2020 15:10

De beste geschiedenisles kreeg ik niet op de middelbare school, niet in de collegebanken aan de universiteit in Groningen, maar aan boord van een Aeroflot-toestel hoog boven Siberië. Mijn leraar, een dronken Rus van ergens in de vijftig, was diep in slaap verzonken.

In de vertrekterminal in Moskou zag ik hem een flink glas cognac wegdrinken toen de gate ging sluiten. Hij kwam naast me zitten en viel direct in slaap, een eigenschap die ik alleen maar kan benijden. Na vijf uur vliegen was er zwaar weer op komst. De oude Boeing kraakte en de stoelriemen moesten worden vastgemaakt. De man schrok wakker toen het vliegtuig een klap maakte waarbij het leek alsof we over een verkeersdrempel reden.  "Godverdomme!", riep hij uit.

Wat maakt het nou uit als dit vliegtuig neerstort. Honderdvijftig criminelen, daar geeft niemand om. Je weet toch wel waar je naartoe vliegt?

Ik zette mijn nagels in de stoelleuningen. De man wreef de slaap uit zijn ogen en keek naar mij. Hij lachte me uit. "Wat doe je vreemd", zei hij. "Wat maakt het nou uit als dit vliegtuig neerstort. Honderdvijftig criminelen, daar geeft niemand om. Je weet toch wel waar je naartoe vliegt?"

Natuurlijk wist ik dat. We vlogen naar Magadan, de afgelegen stad in het verre oosten van Rusland. Magadan was de koudste en het meest wrede onderdeel van de Goelag, de gigantische Sovjet-strafkampen waar miljoenen mensen dwangarbeid hebben verricht, en zeker anderhalf miljoen onschuldigen de dood vonden.

Het zijn de kinderen en kleinkinderen van de kampbewaarders, van de politieagenten en de beulen. Kijk maar goed om je heen, je ziet het aan hun koppen.

"Precies ja, Magadan", zei de man. Hij viste een heupfles uit een zak en nam een flinke slok. "Jij bent zeker ook zo iemand die denkt dat de geschiedenis uit slachtoffers bestaat? Dat iedereen zo geleden heeft, en dat we het daar nu allemaal zwaar mee hebben? Nee jongen, zal ik je eens iets vertellen? De geschiedenis bestaat uit daders, niet uit slachtoffers. Kijk maar om je heen. Wie woont er nog in Magadan, zijn dat de kinderen en kleinkinderen van de slachtoffers van de Goelag? Natuurlijk niet! Het zijn de kinderen en kleinkinderen van de kampbewaarders, van de politieagenten en de beulen. Kijk maar goed om je heen, je ziet het aan hun koppen. Wat zeg ik, ik ben er zelf ook één, dat je het weet." Hij nam nog een slok cognac en viel als een blok in slaap.

Dat de geschiedenis wordt geschreven door winnaars, dat wist ik. Maar dat de overlevenden niet de slachtoffers maar de daders zijn, daar had ik eigenlijk nooit bij stilgestaan. Ik had het hele land als slachtoffer gezien, een volk gegeseld door een noodlottige geschiedenis, door een totalitair en later een corrupt regime.

De slachtoffers zijn verbannen, vermoord of het zwijgen opgelegd. De geschiedenis bestaat uit daders.

In de weken na die vlucht reisde ik door de uitgestrekte gebieden waar de taiga overgaat in de toendra. De Goelag-strafkampen zijn er nog, zo achtergelaten in het open veld. Op een dappere enkeling na is er niemand die er onderzoek naar doet, niemand die het in kaart brengt, niemand die er om geeft. De vleugel in het museum van Magadan waar de zwartste bladzijde uit de geschiedenis tentoongesteld moet worden was 'wegens lekkage' gesloten.

Op reis door Syrië of Irak, door het oosten van Turkije, door Egypte of de Golfstaten, dwars door de hele regio waar ik correspondent ben denk ik vaak aan die dronken Rus in het vliegtuig naar Magadan. De slachtoffers zijn verbannen, vermoord of het zwijgen opgelegd. De geschiedenis bestaat uit daders.

Het heden en de toekomst, dat is nog veel erger, maar daar komen we allemaal pas later achter. Tot ziens!

Toen het vliegtuig landde in Magadan maakte ik de man wakker. Hij knipperde met zijn ogen, pakte zijn tas en liep naar voren. "Dat van het verleden snap ik", zei ik. "Maar hoe zit het met het heden?' Weer lachte hij me uit. "Het heden en de toekomst, dat is nog veel erger, maar daar komen we allemaal pas later achter. Tot ziens!"

Olaf Koens (1985) is correspondent voor RTL Nieuws in het Midden-Oosten, met als standplaats Istanbul. Na zijn studie filosofie ging hij in 2007 als correspondent aan de slag in Moskou. In 2015 werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar. Hij schreef de boeken 'Koorddansen in de Kaukasus', 'Oorlog en kermis' en 'Paarden vliegen businessclass'.