Pieter Klein

Code rood voor de top van de Belastingdienst

19 mei 2020 06:04

Steeds als je denkt dat het niet erger kon, blijkt het nóg weer ernstiger. Steeds komen bij de Belastingdienst nieuwe lijken uit de kast vallen die de verbeelding tarten. Het laatste voorbeeld is het gebruik van tweede nationaliteit in risicoselectie, als extra vinkje voor extra controle. Altijd ontkend, altijd afschuw uitgesproken over etnisch profileren, maar wat blijkt? Het is gewoon gebeurd, zo meldden Trouw en RTL Nieuws vorige week.

We weten nog niet alles: hoe werkte het precies? Wie gaf opdracht? Wie wist ervan? Wie beëindigde het in 2015? Is het waar dat gegevens over tweede nationaliteit mogelijk nog steeds rondslingeren in allerlei systemen van de Belastingdienst? De nieuwe staatssecretarissen Hans Vijlbrief (Belastingen) en Alexandra van Huffelen (Toeslagen) weten het niet, niet zeker. Vandaar dat ze een extern onderzoek laten instellen.

De Belastingdienst verkeert in een diepe, existentiële crisis.

Laat dit even op je inwerken. De D66-bewindspersonen vertrouwen hun eigen diensten, hun eigen ambtenaren niet meer. Logisch, want ze kunnen er niet op vertrouwen dat informatie boven tafel komt. Zelfs niet als ze met hun vuist op tafel slaan. Code rood dus. Van Huffelen erkende vorige week dat ze pas 'enkele dagen' wist van die tweede nationaliteit. Na een jáár discussie en vragen over mogelijk etnisch profileren. Geen wonder dat Vijlbrief en Van Huffelen speculeren op de noodzaak van extern toezicht. Een kleine revolutie.

Is het ambtelijke onkunde? Zijn het foutjes in een grote uitvoeringsorganisatie? Ik denk het niet. De Belastingdienst verkeert in een diepe, existentiële crisis. Er zijn klokkenluiders, informatie wordt – nog steeds - van binnenuit gelekt. Dat duidt op een verziekte cultuur, mensen die niet zijn en worden gehoord en verantwoordelijken die de dans ontspringen. Het is dus code rood voor de Belastingdienst. Het gaat hier over integriteit van een overheidsorganisatie, die belast is met een klassieke kerntaak van onze overheid.

De toeslagenaffaire heeft diepe bressen geslagen in dit bastion van macht.

We zijn getuige van een ontmaskering in slow-motion van een staat binnen de staat. Een overheid die rechtsstatelijkheid uit het oog verloor en daar een hoge prijs voor betaalt: reputatieschade, beschadigd vertrouwen. Een overheidsdienst die zichzelf corrumpeerde, door moreel betwistbare fiscale dealtjes te sluiten met grote bedrijven. En over de dividendbelasting. Die weinig interne tegensprak duldde en zich onaantastbaar waande. Want altijd was er de fiscale geheimhouding waarop men zich kon beroepen. En de belastinginspecteur heeft toch altijd gelijk?

De toeslagenaffaire heeft diepe bressen geslagen in dit bastion van macht. De fraudejagers van het Combiteam Aanpak Facilitators (CAF) van de Belastingdienst zochten grenzen op en gingen er ver overheen. Ook hier: naar tegenspraak werd niet geluisterd. Wie verdacht was, werd schuldig bevonden. Koppel dit aan de massale ICT-processen bij de afdeling Toeslagen en aan het feit dat er een business case fraude was. Dat kon niet anders dan leiden tot 'een vorm van morele corruptie', zoals de commissie-Donner in maart zou vaststellen.

Onder de bus gegooid. Financieel geruïneerd. Levens kapot.

In de toeslagenaffaire zagen we waar het uit het oog verliezen van rechtsstatelijkheid toe leidt: het op grove wijze schenden van de rechtsbescherming van burgers. Mede dankzij sturing op aantallen door managers. Door een gebrek aan 'vaktechnische inbedding': de ballen verstand van wet en recht. Of het wel weten, maar negeren. Zo’n 20.000 burgers (ik denk dat het er meer zijn) die slachtoffer zijn van ‘institutionele vooringenomenheid’. Onder de bus gegooid. Financieel geruïneerd. Levens kapot. Nergens werden ze gehoord, jarenlang.

Toen we dachten dat alle ongerechtigheid boven tafel was gekomen, was er die onthulling over het bestaan een geheime zwarte lijst: de Fraude Signaleringvoorziening (FSV). Nog zo’n aanslag op rechtsbescherming. Een jaar lang bij hoog en bij laag ontkend door – toen nog – staatssecretaris Menno Snel. Duizenden ambtenaren wisten ervan. Ik schreef er eerder over, over de uitroep van Pieter Omtzigt (CDA): "Hoe kán dit? Echt! ik snap het niet!" Als klap op de vuurpijl, maanden later, nu die biecht over tweede nationaliteit als selectiecriterium voor extra controle. De gifbeker is nog niet leeg.

Vorige week zei het verleden weer even hallo. Het verleden is namelijk nog niet klaar.

In maart moest politiek een streep worden gezet, na het eindrapport van de commissie-Donner en een onderzoek van de Auditdienst Rijk (ADR). Na het 'omzien in verwondering', kijken naar de toekomst: problemen oplossen, vertrouwen van burgers terugwinnen. Een 'hersteloperatie' een half miljard euro voor compensatie en genoegdoening voor gedupeerden. Cultuurverandering bij de Belastingdienst en bij Toeslagen.

Vorige week zei het verleden weer even hallo. Het verleden is namelijk nog niet klaar. Het Onderzoeksbureau Integriteit Financiën (OIF) deed onderzoek naar het 'vermoeden van een misstand': misstanden, aangekaart door klokkenluider Pierre Niessen, die het vorig jaar allemaal niet meer kon aanzien. Niessen, een keurige ambtenaar, die het niet kon verteren dat in strijd met wet- en regelgeving werd gehandeld, meldde zich vanaf 2012 op alle niveau’s – zonder ergens gehoor te vinden.

Nu meen ik zeker te weten dat er nóg een reeks meldingen van misstanden ligt.

De OIF-onderzoeker kwam na een vooronderzoek tot de enig denkbare conclusie: er is inderdaad een nader, grondig feitenonderzoek nodig, dat zich moet richten plichtsverzuim van een aantal topambtenaren. En het ministerie liet eind vorige week na de tussenrapportage officieel weten: er kómt inderdaad een extern nader onderzoek. Maar – vooralsnog - alleen naar de klacht van Niessen over misstanden.

Nu meen ik zeker te weten dat er nóg een reeks meldingen van misstanden ligt. Ook al maanden, op het bordje van hoge ambtenaren. Niet over de ontspoorde fraudejacht destijds, maar juist over de afhandeling van die toeslagenaffaire. Volgens betrouwbare berichten uit het ministerie stellen onderzoekers van OIF dat het logisch is dat ook deze meldingen moeten worden meegenomen in het externe vervolgonderzoek. Dat de klokkenluider daar ook op zou aandringen. Kun je - gedocumenteerde - vermoedens – van ernstige misstanden níet onderzoeken?

Grote gaten in de tijdlijn in de periode 'Menno Snel': wie wist – en besloot - wat wanneer?

Een duivels dilemma. Want deze misstanden gaan over het achterhouden van stukken in rechtszaken. Over dóórprocederen tegen ouders, en tegen een gastouderbureau. Met een onfrisse rol voor de Landsadvocaat. Over doorgaan met schenden van rechtsbescherming, na het vernietigend rapport van de Nationale Ombudsman in 2017. Over achterhouden van informatie voor die Ombudsman en voor de Autoriteit Persoonsgegevens, over het géén gevolg geven aan reeksen uitspraken van de Raad van State, en het mensen kapot blijven maken door ze het stempel ‘fraudeur’ te geven, door ze opzet of grove schuld te verwijten. Door te procederen, zelfs als men wist dat men geen zaak had.

Gisteren bleek dat de Auditdienst Rijk (ADR) exact deze periode eigenlijk helemaal niet heeft onderzocht. Nee, niet gevraagd, ook weinig stukken over dit tijdvak. De recente periode waarin een reeks hoge ambtenaren zich mogelijk ook schuldig heeft gemaakt aan plichtsverzuim, net zoals destijds sleutelspelers in de toeslagenaffaire. Hoge ambtenaren, nauw met elkaar verweven.  Vind je het gek dat Belastingdienst / Toeslagen bijzonder weinig informatie leverde aan de ADR? Grote gaten in de tijdlijn, in de periode 'Menno Snel': wie wist – en besloot - wat wanneer?

Ik vraag me af hoe lang de pijnlijke spagaat wordt volgehouden. Nogmaals wegkijken zou in zichzelf al corrumperend werken.

Vandaag moet de politieke leiding van de Belastingdienst zich tegenover Renske Leijten (SP) verantwoorden in het vragenuurtje in de Tweede Kamer, over het tussenrapport van het Onderzoeksbureau Integriteit. Ik vraag me af hoe lang de pijnlijke spagaat wordt volgehouden. Nogmaals wegkijken zou in zichzelf al corrumperend werken. Welk signaal geef je dan af? Code rood: een beetje integer bestaat niet.