Jos Heymans

Bewaak de democratie, juist nu!

11 april 2020 06:00

We hebben wel wat anders aan ons hoofd dan het functioneren van het parlement. Maar we mogen onze ogen niet sluiten voor wat er in Den Haag allemaal niet meer gebeurt. De parlementaire democratie is het waard bewaakt te worden, ook al zal ons land niet snel dictatoriale trekjes vertonen. Daarvoor houden we te veel van polderen, van overleggen tot consensus is bereikt. We zijn Hongarije niet, waar het parlement zichzelf buitenspel heeft gezet en premier Viktor Orbán regeert bij decreet.  Hij bepaalt zelf hoelang de noodtoestand van kracht blijft; het parlement heeft er niets over te zeggen.

Bij ons hebben Eerste en Tweede Kamer nog altijd het laatste woord, maar dan moeten er wel debatten plaatsvinden. De laatste vier weken komt de Tweede Kamer uitsluitend bijeen om te debatteren over kabinetsmaatregelen ter bestrijding van het coronavirus; de Eerste Kamer vergadert überhaupt niet, doet alles digitaal.

Eén keer per week wordt de Tweede Kamer door deskundigen bijgepraat over de actuele stand van zaken, waarna een debat met premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid wordt gehouden. Het coronabeleid van het kabinet kan op deze manier worden bijgesteld, aangescherpt of juist afgezwakt door moties in te dienen waarover wordt gestemd.

'Op 12 maart is voor het laatst plenaire gedebatteerd over iets anders dan corona, over fraude met aantallen dieren in de veehouderij. Daarna ging de Kamer zo goed als op slot.'

Maar over alle andere onderwerpen wordt niet plenair gedebatteerd en kan het kabinet feitelijk z’n gang gaan. Kamerfracties kunnen hun bezwaren of instemming schriftelijk kenbaar maken, maar er is geen debat waarin standpunten worden gewisseld en discussies worden aangegaan met verantwoordelijke bewindslieden om op die manier tot een evenwichtig oordeel te komen. Dat komt later wel, na de crisis. Op 12 maart, een maand geleden, is voor het laatst plenaire gedebatteerd over iets anders dan corona, over fraude met aantallen dieren in de veehouderij. Daarna ging de Kamer zo goed als op slot.

Ook wordt er niet meer gedebatteerd over belangrijke Eurotoppen, waar besluiten worden genomen die alle lidstaten, dus ook Nederland, raken. In normale tijden legt het kabinet zowel vooraf als achteraf in de Kamer verantwoording af. Zo kon de Kamer bij meerderheid instemmen met het plan van het kabinet om geen toetredingsonderhandelingen te beginnen met Albanië en Noord-Macedonië.

Op 26 maart werd er toch een akkoord bereikt en stemden alle regeringsleiders in met de start van de onderhandelingen. Over die draai van het kabinet heeft de Kamer nooit kunnen debatteren. Dat geldt ook voor het besluit om 500 miljard Europees geld uit te trekken om de lidstaten te helpen bij de bestrijding van de coronacrisis.

'Zo keert iets terug van de parlementaire controle, maar het is behelpen.'

Er blijft van alles liggen, van de bekentenis van minister Ank Bijleveld (Defensie) dat zij de Kamer verkeerd heeft geïnformeerd over de raketaanval op de Syrische stad Hawija tot aan de stikstofaanpak, de PFAS-norm en het nieuwe pensioenstelsel. De onderwerpen vallen in het niet bij de huidige crisis, maar er moet uiteindelijk wel op ordentelijke wijze over worden besloten. Het kabinet wilde 84 wetsvoorstellen bij de Kamer indienen die niet kunnen wachten tot na de coronacrisis.

Dat vond Kamervoorzitter Arib te gortig; de lijst is inmiddels ingekort en de Kamer kijkt nu welke voorstellen snel behandeld moeten worden. Commissievergaderingen die geen uitstel dulden, worden vanaf komende week gehouden in speciaal op corona ingerichte zalen, zonder publiek, waarbij Kamerleden op anderhalve meter van elkaar zitten. Zo keert iets terug van de parlementaire controle, maar het is behelpen.

Want in plaats van de gebruikelijke drie dagen vergadert de Kamer voorlopig maar één dag in de week en blijft het debat beperkt tot de coronacrisis. De aanvankelijke neiging om het kabinet in crisistijd niet voor de voeten te lopen, is onderdrukt; de Kamer heeft die schroom laten varen. Juist in crisistijd is het van het grootste belang dat parlementaire controle plaatsvindt op het handelen van het kabinet.

De democratie is te waardevol om te laten verslonzen.