Pieter Klein

Vermalen door de overheid

11 februari 2020 01:54

Het uitgangspunt in een rechtsstaat is dat je als burger wordt beschermd. Dat je rechten hebt. Dat je je moet kunnen verweren. Ook tegen een machtige overheid, die ingrijpende besluiten kan nemen, met grote gevolgen. In de toeslagenaffaire hebben we gezien hoe die rechtsbescherming van mensen onder druk is komen te staan, dat het ontbrak aan zelfreinigend vermogen bij die overheid. Dat er grote schade is aangericht, en dat bij velen het vertrouwen in de overheid is verdampt.

De overheid hoort netjes met burgers om te gaan. In de toeslagenaffaire gebeurde het tegendeel: goedwillende mensen werden een soort 'enemy of the state'. Vermalen door de eigen overheid, die de zorgvuldigheidsvereisten uit de Algemene wet bestuursrecht (Awb) uit het oog verloor. Geen zorgvuldige individuele toets, geen open en eerlijke voorlichting, stukken achterhouden in rechtszaken, beslis- en bezwaartermijnen tot in het extreem onredelijke rekken, geen proportionaliteit of redelijkheid.

"Onbegrijpelijk dat deze alarmbel zo lang niet doordrong in het politiek-bestuurlijke domein."

Ik herlas het rapport van de Nationale Ombudsman, uit 2017, over de gedupeerden en dat ene gastouderbureau uit Eindhoven: "Geen powerplay, maar fair play." Fair play – dat is het: de morele uitdrukking van het verbod op vooringenomenheid, dat letterlijk in de Awb staat. Artikel 2:4: : "Het bestuursorgaan vervult zijn taak zonder vooringenomenheid." Ik vermoed dat de Ombudsman dit in z'n achterhoofd had, toen-ie zijn rapport schreef. En er nog een schep bovenop deed met dat fair play, om het alarmerende van de onzorgvuldige omgang met mensen van een uitroepteken te voorzien. Onbegrijpelijk dat deze alarmbel zo lang niet doordrong in het politiek-bestuurlijke domein.

In het rapport van de commissie-Donner werden deze gedachten over hoe de overheid zijn taak opvat doorgetrokken. In de eerste zaak waarover de commissie adviseerde, CAF-11, trof Donner 'institutionele vooringenomenheid'. Het verbod op vooringenomenheid werd dus structureel genegeerd. In de ontspoorde fraudejacht werd iedere ouder verdacht en werd alles uit de kast getrokken om aan te tonen dat de burger niet deugde. Mensen werden afgepoeierd, en iedere beslissing, iedere terugvordering, ademde dezelfde toon van een hardvochtige bureaucratie: rot op burger, ga weg!

"Ik hoorde de ambtelijke kleilaag bij wijze van spreken al juichen: zoek de verschillen! Laten we het probleem klein houden."

Donner kwam met de compensatieregeling voor die eerste groep van 300 burgers uit die CAF11-zaak. Ik kreeg de stellige indruk dat het voordelen had: een snelle oplossing voor de eerste groep. En, politiek gezien was er nog een potentieel voordeel: een afbakening. Alleen andere groepen die echt hetzelfde was overgekomen, zouden mogelijk ook in aanmerking komen voor soortgelijke compensatie. Ik hoorde de ambtelijke kleilaag bij wijze van spreken al juichen: zoek de verschillen! Laten we het probleem klein houden. Althans zo klein mogelijk.

Onderzoekers van de Auditdienst Rijk (ADR) doen nu al tijden onderzoek naar 169 andere CAF-zaken, onderzoeken van het Combiteam Aanpak Facilitators. Ik verwacht er eigenlijk weinig van: er zal rijp en groen tussen zitten. Kleine, onschuldige zaakjes. Gepruts. Gerommel. Misbruik. Ook echte fraudegevallen. En: fraude bij bureaus, maar onschuldige ouders. 169 tinten grijs. Zoek de verschillen…

"Ik bedoel: je ziet het pas als je het ziet. Als je het voelt."

Ik vrees eigenlijk dat die ADR een papieren werkelijkheid zit te reconstrueren. Met rekenmachines en werkinstructies. Zouden ze zelf ook mensen hebben gesproken? Mensen die gedupeerd zijn? Mensen die jarenlang procedeerden tegen de overheid? Zullen we een formalistische, serviele ADR zien, of een auditdienst die helder bekritiseert wat men jarenlang verzuimd heeft te zien?

Ik bedoel: je ziet het pas als je het ziet. Als je het voelt. Menno Snel begreep het pas écht toen hij gedupeerde ouders sprak. Idem Wopke Hoekstra. Idem Mark Rutte.

"Principes als rechtvaardigheid zijn leuk, tot ze pijn gaan doen."

Maar ik vermoed dat ondanks de mooie woorden als 'erekwestie' en 'niet meer loslaten' en 'vertrouwen herstellen', achter de schermen vooral ook werd nagedacht over schadebeperking. Dat op bierviltjes bedragen werden genoteerd waar men van schrok. Worst case-scenario's. Huh? Zoveel geld? Terwijl we daar zoveel leuke dingen van zouden kunnen doen, in het verkiezingsjaar? Principes als rechtvaardigheid zijn leuk, tot ze pijn gaan doen.

Een probleem is: kaf en koren. Niemand in Den Haag wil compensatie uitdelen aan mensen die echt gefraudeerd hebben met toeslagen. Een ander probleem is dat men verrekte goed weet dat het probleem niet alleen zat bij die CAF-zaken rond toeslagen bij kinderopvang. De institutionele vooringenomenheid ging veel verder, over meerdere jaren. Van onrechtmatige stopzettingen, tot het terugvorderen van álle toeslagen. Tot het verwijt van opzet of grove schuld: omdat je – volgens de overheid – niet iedere komma kon verantwoorden, was je automatisch een fraudeur. En werd je zo behandeld.

"Ik wil maar zeggen: waar een wil is, is een weg."

Een eerste signaal dat de nieuwe staatssecretaris van Financiën, Alexandra van Huffelen, ook deze groepen ouders tegemoet wil komen, kwam afgelopen vrijdag. In een brief aan de Kamer schreef ze dat de commissie-Donner is vertraagd én dat de commissie ook zal kijken naar zaken 'buiten CAF' – naar andere gevallen dus, waarin mensen zich 'gedupeerd voelen'. Ik dacht – laat dat voelen maar weg. Het is: gedupeerd zijn. Vanwege dezelfde institutionele vooringenomenheid.

Donner zal zich geconfronteerd weten met juridische werkelijkheden, zoals verjaring, rechterlijke uitspraken die al vast staan, terugwerkende kracht, herzieningsverzoeken. Ik ben geen jurist, maar volgens mij zijn er genoeg aanknopingspunten in wet- en regelgeving om tot genoegdoening te komen. De minister van Financiën kan zelf gewoon een nieuw besluit nemen om mensen alsnog recht toe te kennen. En: er is al jarenlang wetgeving in voorbereiding om tot 'nadeelcompensatie' te komen, tot vergoeding van schade, ook als het overheidsoptreden officieel rechtmatig was.

Ik wil maar zeggen: waar een wil is, is een weg.

Als je recht wil doen, als je vertrouwen écht wil herstellen, dan heeft dat een prijs.