Jeroen Akkermans

Geen woorden voor Auschwitz

27 januari 2020 06:00

Premier Rutte biedt excuses aan voor de lakse rol van de Nederlandse regering tijdens de Jodenvervolging. Hij doet dat op het nippertje, 'nu de laatste overlevenden nog onder ons zijn'.

Rutte betuigt nu spijt. "Dat doe ik in het besef dat geen woord zoiets groots en gruwelijks als de Holocaust kan omvatten." Klopt.

De Joodse Vrouwtje Scheffer-Lopes Dias uit Amsterdam is één van de Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Nederlandse regering in de steek is gelaten. Rutte betuigt nu spijt. "Dat doe ik in het besef dat geen woord zoiets groots en gruwelijks als de Holocaust kan omvatten." Klopt.    

Ik hoop maar dat de excuses ook bedoeld zijn voor Marcel Scheffer, de achterkleinzoon van Vrouwtje. We zijn al veertig jaar met elkaar bevriend. Marcel is door het oorlogsverleden van zijn Joodse familie getekend, maar formeel gezien is hij zelf niet-Joods. Dan hoor je er niet vanzelfsprekend bij. Niet bij de Joden, niet bij de slachtoffers. Zijn reserverol heeft hem niet de mond gesnoerd.   

Marcel praat vrijuit over de jodenvervolging, over Auschwitz en het onbestaanbare. Op de middelbare school was geschiedenis zijn lievelingsvak.

Marcel praat vrijuit over de jodenvervolging, over Auschwitz en het onbestaanbare. Op de middelbare school was geschiedenis zijn lievelingsvak. Maar zijn familiegeschiedenis blijft telkens als een donkere wolk boven zijn woorden hangen. Ja, hij leest wel eens over nazikopstukken en over de onmetelijkheid van de Holocaust. Maar Marcel is niet in staat om over het leed in de familie Scheffer te vertellen. Niet geleerd. Bij hem thuis wordt niet over de jacht op de Joodse familie Scheffer gesproken. Taboe.

Na de excuses van Rutte breng ik Vrouwtje ter sprake. Marcel heeft ooit ergens haar naam horen vallen, alsof iemand een keer zijn mond voorbij heeft gepraat. Voor meer informatie maak ik een ondiepe duik in het archief.  

Voor meer informatie maak ik een ondiepe duik in het archief.  

Vrouwtje kreeg 7 kinderen aan de Transvaalstraat 34, 2 hoog in Amsterdam. Haar zoon Jacob werd als het eerste lid van het gezin Scheffer vermoord in Auschwitz, 8 maanden en 10 dagen na de Wannseekonferenz. In Berlijn hebben de nazi's op 20 januari 1942 de vernietiging van de Joden bevolen. Marcel weet dat de nazi's het meest efficient waren in Nederland met het uitmoorden van Joden. Maar vraag hem niet naar Sara Scheffer.

De nazi's hebben de familie Scheffer bijna helemaal uitgeroeid. Sara, de zus van Jacob is op 8 oktober 1942 aan de beurt om te worden vernietigd.

Het plan heeft geresulteerd in de uitgekiende moord op meer dan 1 miljoen Joden.

De dorpen Oswiecim-Brzezinka in het Zuid-Oosten van Polen zijn door de nazi's aangewezen als hel op aarde omdat het afgelegen ligt en over goede treinverbindingen beschikt. Het plan heeft geresulteerd in de uitgekiende moord op meer dan 1 miljoen Joden.

Ik ben meerdere keren naar Auschwitz afgereisd. Tijdens de herdenkingsplechtigheid vijf jaar geleden heb ik in mijn eentje over het terrein gedwaald, toen de duisternis was ingevallen. Het kamp was bedekt met een pak vuile sneeuw.

Op 3 december 1942 is Vrouwtje samen met haar man door de sneeuw naar de gaskamers gedreven. Met gedachten kan ik geen kant op.  

Ik durf daarom niet iedereen een bezoek aan het terrein van 175 hectare eenzaamheid aan te raden.

Ik durf daarom niet iedereen een bezoek aan het terrein van 175 hectare eenzaamheid aan te raden. In Duitsland nemen ze de gok. De meeste Duitse schoolkinderen moeten met de klas een bezoek brengen aan één van de duizenden concentratiekampen, vooral in Duitsland en Polen. Soms gaan ze naar Auschwitz, het kampencomplex dat uitsluitend was gericht op vernietiging. Voor elke bezoeker is het zoeken naar woorden om de tollende gedachten onder controle te brengen.

Dat begint al boven de ingang van de één van de kampen: 'ARBEIT MACHT FREI'. Bevrijd door werk, zoiets. Wat moet je met zoiets?

Ik voelde mij overgeleverd aan de gebiedende taal van de kampbewakers. Dat begint al boven de ingang van de één van de kampen: 'ARBEIT MACHT FREI'. Bevrijd door werk, zoiets. Wat moet je met zoiets? Tien jaar geleden hebben criminelen de nazispreuk ´s nachts woord na woord uit het gietijzeren hekwerk gezaagd. Een neo-nazi in Zweden was bereid miljoenen voor de buit te betalen.  

Ik heb in het kamp lang stilgestaan bij een archieffoto van één van de houten barakken. Het gebouw is na de oorlog afgebroken. Op een dwarsbalk stond geschreven 'SEI EHRLICH'. Wees eerlijk, zoiets. Zelfs aan de poort van de dood probeerden de nazi's de schijn van deugd en fatsoen op te houden.

Op een dwarsbalk in één van de houten barakken stond geschreven 'SEI EHRLICH'. Wees eerlijk, zoiets. Op een dwarsbalk in één van de houten barakken stond geschreven 'SEI EHRLICH'. Wees eerlijk, zoiets.

Hoe vaker ik het lees hoe groter mijn onvermogen om te vertalen.

Zou Alida Scheffer het hebben gelezen? De 30-jarige dochter van Vrouwtje is op 1 februari 1943 vermoord.  

In een toiletruimte loop ik langs strontbakken met ronde gaten erin. Op de muur geschreven staat 'VERHALTE DICH RUHIG'. Blijf kalm, zoiets. Hoe vaker ik het lees hoe groter mijn onvermogen om te vertalen.

In de toiletruimte staat op de muur geschreven: 'VERHALTE DICH RUHIG'. Blijf kalm, zoiets. In de toiletruimte staat op de muur geschreven: 'VERHALTE DICH RUHIG'. Blijf kalm, zoiets.

Zoon Aron Scheffer wordt op 31 maart 1944, 'ergens in Midden-Europa' om het leven gebracht. Meer geeft de voetnoot in het archief niet prijs.

Binnenkort ga ik met Marcel nog één keer terug naar het einde van de wereld in Auschwitz. Mijn beer van een schoolvriend uit Amsterdam durft niet alleen naar binnen.

Marianne en haar zus Grietje Scheffer moeten de oorlog overleefd hebben. Van Hartog Scheffer weet ik het zeker. De opa van Marcel is op transport gesteld na de geboorte van zijn zoon Jacob in 1941. Marcel weet niet welk kamp Hartog heeft overleefd.

En het lot van zijn eigen vader? Volgens Marcel moet Jacob als baby ergens in Sarphatistraat in Amsterdam de oorlog zijn doorgerold. Maar het was alsof geschreven stond dat je daar niet over moet beginnen. 

Binnenkort ga ik met Marcel nog één keer terug naar het einde van de wereld in Auschwitz. Mijn beer van een schoolvriend uit Amsterdam durft niet alleen naar binnen. Dus gaan we samen naar Vrouwtje.