Jos Heymans

De goede voornemens van 50PLUS

04 januari 2020 06:00

Met goede voornemens is op zich niks mis. Maar je kunt doorslaan, zoals 50PLUS doet met de aankondiging dat kandidaat-Kamerleden straks mede worden beoordeeld door een psycholoog. Want, zo zegt bedenker en partijvoorzitter Geert Dales, een beetje kunnen debatteren is leuk, maar het gaat veel meer om empathisch vermogen, luistervaardigheid en het talent om draagvlak te creëren. Dat worden de nieuwe kwaliteiten van de politicus van de jaren 20.

En dus wordt aan de selectiecommissie een psycholoog toegevoegd. De enige die zich daaraan niet hoeft te onderwerpen, is Henk Krol. Hij is in het najaar al aangewezen tot lijsttrekker, voordat überhaupt een selectiecommissie was geformeerd. Alle andere kandidaten, die zich ongeveer vanaf nu mogen melden voor de Kamerverkiezingen van over een jaar, krijgen te maken met het oordeel van de psycholoog. Helemaal nieuw is het idee niet. In het verleden werd bij de VVD vanwege onhandelbare Kamerleden ook weleens met die gedachte gespeeld, zegt oud-VVD-voorlichter Henk Krol (inderdaad, dezelfde).

'Eenmaal gekozen is de zetel van jou, ook al hebben alleen familieleden op je gestemd en ben je op de slippen van de vele malen meer populaire lijsttrekker de Kamer binnengekomen.'

Een psycholoog biedt natuurlijk geen enkele garantie op uitsluitend topkandidaten. De beoogde resultaten zijn nooit zekerheidjes; vaak zitten de psychologen er gewoon naast. Ooit ben ik in een ver verleden urenlang bezig geweest met het oplossen van rekensommen binnen een bepaald tijdsbestek en het ontwarren van tekeningen waarin vierkantjes, driehoekjes en cirkeltjes verborgen zaten. De uitslag zou mij al dan niet geschikt maken om chef van een redactie te worden. Of ik een goede journalist was, het vak beheerste, speelde bij de test geen rol. Sindsdien heb ik alle banen waarvan bij de vacature stond vermeld dat een psychologisch onderzoek deel kon uitmaken van de selectieprocedure, aan mij voorbij laten gaan.

Het andere goede voornemen van Dales spreekt meer aan. Kandidaat-Kamerleden dienen een verklaring te tekenen waarin staat dat zij hun Kamerzetel teruggeven als ze de fractie verlaten. "Wij houden niet van zetelrovers", zegt Krol. "En onze achterban al helemaal niet." 50PLUS heeft een trauma overgehouden aan de afscheiding van Norbert Klein, de toenmalige fractievoorzitter. Die zette eerst Martine Baay aan de kant en werd vervolgens zelf geroyeerd. Korte tijd kende de Tweede Kamer twee 50PLUS-fracties: 50PLUS/Baay en 50PLUS/Klein. Het tellen bij de stemmingen werd er niet eenvoudiger op.

Hoe goed bedoeld ook, een verklaring kan niet voorkomen dat een Kamerlid zich afscheidt en in z'n eentje doorgaat. Kamerzetels vallen nu eenmaal niet toe aan partijen of fracties, maar aan personen. Eenmaal gekozen is de zetel van jou, ook al hebben alleen familieleden op je gestemd en ben je op de slippen van de vele malen meer populaire lijsttrekker de Kamer binnengekomen. Slechts een enkeling haalt op eigen kracht voldoende stemmen binnen voor een Kamerzetel. Om dat systeem te veranderen, zul je de kieswet moeten aanpassen.

'Ja, wat dacht je als jouw club Partij voor de Dieren heet?'

Zolang dat niet gebeurt, blijft zetelroof een vast onderdeel van de parlementaire democratie. Sinds de laatste verkiezingen is het aantal fracties in de Tweede Kamer gegroeid van 13 naar 15. Soms is een alleingang gerechtvaardigd, als de fractie(voorzitter) ineens andere standpunten huldigt dan in het verkiezingsprogramma stond. Maar meestal is verwijdering uit een fractie het gevolg van ruzie of wangedrag.

Wybren van Haga werd de VVD uitgezet en is nu een eenmansfractie. Dat had, met of zonder psycholoog, voorkomen kunnen worden als de VVD wat nauwkeuriger had geselecteerd. Van de achtergronden van Van Haga was al veel bekend voordat hij Kamerlid werd. Femke van Kooten ging alleen verder toen ze ontdekte dat haar partij meer gaf om dieren dan om mensen. Ja, wat dacht je als jouw club Partij voor de Dieren heet?

Met beloftes van kandidaat-Kamerleden dat ze geen zetelroof zullen plegen, red je het niet. Zo'n verklaring heeft geen enkele rechtskracht. Het idee is sympathiek, maar legt hooguit wat morele druk op de vertrekker. En moraal is juist wat vaak ontbreekt bij zetelrovers.