Pieter Klein

Zoeken naar waarheid

10 december 2019 02:53

Je wist het misschien niet, maar ons kabinet is hartstochtelijk voorstander van waarheidsvinding. Echt. Het is sinds gisteren zelfs heus, officieel kabinetsbeleid. Minister Knops (Binnenlandse Zaken) wijdt er in een brief aan de Kamer ontroerende woorden aan: "Waarheidsvinding, het proces om waarheid te achterhalen, is van belang voor een goed geïnformeerde democratische gedachtewisseling."

Sterker: "Voor de democratie is het cruciaal dat iedereen naar waarheid kan blijven zoeken. Denk aan politici die elkaar op feiten bevragen, wetenschappers die feiten onderzoeken en journalisten die feiten onthullen." Cruciaal, dat is nogal een kwalificatie. Spreekt het kabinet hier wel met één mond? Is dit een soort nagekomen politieke schuldbekentenis – voor al die keren dat de regering waarheidsvinding in de weg zat en zit? Van bonnetjes rond de Teeven-deal tot vergeten memo’s over de dividendbelasting, van burgerdoden in Irak tot het achterhouden van informatie over de toeslagenaffaire en over, ja, over wat eigenlijk niet?

"Knops nam een kloek besluit: waarheid als werkelijkheid is het nieuwe leidmotief. Prachtig. En nu?"

De brief van Knops is een reactie op het advies 'Zoeken naar waarheid', van de Raad voor het Openbaar Bestuur. Dat gaat overigens vooral over dreigingen van digitalisering voor onze democratie. En over meer filosofische noties als waarheid als wenselijkheid, waarheid als werkelijkheid en – voor de liefhebbers – waarheidsschroom: het 'in politiek en beleid niet durven spreken over waarheid en waarheidsvinding'. Knops nam een kloek besluit: waarheid als werkelijkheid is het nieuwe leidmotief. Prachtig. En nu? Komt er nu een einde aan het toedekken van onwelgevallige waarheden en werkelijkheden door de staat?

Onlangs werd ik geattendeerd op een onderbelicht onderzoek naar zogeheten beleidsevaluaties bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, eind 2018. Wat bleek? Dat sommige onderzoeken naar effectiviteit van beleid gewoon niet worden gepubliceerd, dat onderzoekers in een derde van de gevallen ervaren dat het ministerie probeert te sturen op 'gewenste uitkomsten', en dat door ambtenaren op 'politiek gevoelige dossiers wordt teruggeduwd', dat zelfs is gedreigd de geldkraan naar onderzoekers dicht te draaien. En dat in een enkel geval 'negatieve zaken weleens worden afgezwakt'. Alsof de WODC-affaire aan iedereen voorbij is gegaan.

"Besmuikt moest minister Blok van Buitenlandse Zaken erkennen dat op zijn ministerie een 'cultuurverandering' nodig is."

Twee Kamerleden, Joost Sneller van D66 en Bart Snels van GroenLinks, trekken in dit dossier de kar om meer openheid te krijgen. Sneller en Snels zijn rapporteur voor het parlement bij de operatie 'Inzicht in Kwaliteit': een betere rapportage over succes en falen van beleid. Een kabinetsoperatie die nota bene moet bijdragen aan het vertrouwen van de burger in de politiek. Via de vaste Kamercommissie voor Financiën draaiden zij de duimschroeven aan bij de ministers Blok (Buitenlandse Zaken) en Hoekstra (Financiën), de laatste is chef onderzoek en evaluatie van het kabinet.

Besmuikt moest Blok erkennen dat op zijn ministerie een 'cultuurverandering' nodig is. Dat hij heeft besloten in te zetten op de gedragscode integriteit rijk, die ook gaat over de onafhankelijkheid van onderzoek. Dat er trainingen voor ambtenaren worden georganiseerd. Dat het enige tijd kost om openbaarheid voortaan als uitgangspunt te nemen. Hoekstra, die eerder in de operatie eerlijk aangaf dat er een ambtelijk virus rondwaart dat risicomijdend is (dat men dus onwelgevallige feiten niet onder ogen wil zien), zegt dat hij voluit bezig is met de 'kwaliteitsborging'. Tegelijk zegt-ie met zoveel woorden: de andere ministers moeten zélf orde op zaken stellen.

"Kappen met politieke spin. Kritische onderzoeken publiceren. Antwoord geven op inhoudelijke vragen van pers en burgers."

Misschien is inderdaad een cultuurverandering en kwaliteitsborging bij ambtenaren nodig. Maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat in de top van het schip van staat zelf een kleine revolutie nodig is. Dat ministers zelf radicale keuzes moeten gaan maken vóór waarheidsvinding en het reconstrueren van de werkelijkheid. Kappen met politieke spin. Kritische onderzoeken publiceren. Antwoord geven op inhoudelijke vragen van pers en burgers. Kappen met dat eeuwig traineren van verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Volg eens een cursus Algemene wet bestuursrecht!

Neem gisteren. De Kamer eiste dat uiterlijk gisteren alsnog inzage zou worden gegeven in het door de Douane getorpedeerde onderzoeksrapport over de omvang van corruptie van eigen medewerkers. Niet gekomen. Ook gisteren: het OM dat het hoger beroep in de strafzaak tegen Wilders wilde doorzetten, terwijl het onderzoek naar documenten op het ministerie van Justitie naar mogelijke beïnvloeding van dat proces nog niet is afgerond. En minister Grapperhaus, die eenvoudig weigert documenten die al bekend zijn openbaar te maken. Dezelfde minister belooft ons ook al bijna een jaar maximale transparantie in de zaak-Julio Poch. Een jaar! Vanwege het belang van waarheidsvinding. We zijn nog niets wijzer.

"Het zoeken naar waarheid valt kennelijk niet mee. En het juist en ruimhartig informeren van de Kamer ook niet."

Het zoeken naar waarheid valt kennelijk niet mee. En het juist en ruimhartig informeren van de Kamer ook niet. Dit was een kernpunt in het debat over de toeslagenaffaire met staatssecretaris Snel (Financiën). Snel trof getergde Kamerleden tegenover zich, zoals Pieter Omtzigt (CDA), Renske Leijten (SP) en Farid Azarkan (Denk), die meermalen vragen stelden én stukken opvroegen, maar gewoon niet kregen. Omtzigt vroeg zich verbijsterd af of-ie misschien beter journalist kon worden en eiste, na twee jaar lang doorvragen, beterschap van Snel. Het was zeer ernstig, constateerde Eppo Bruins (ChristenUnie) dat het zover moest komen, in een zaak waarin niet alleen de Belastingdienst, maar een reeks instituties had gefaald.

Er was veel discussie na dat debat. Over betonrot in ons systeem, over een gebrek aan rechtsstatelijkheid, over een gebrek aan informatie, aan rekenschap – waardoor ouders nog langer in de kou stonden. Het Financieel Dagblad signaleerde zaterdag zelfs een opvallende en verontrustende overeenkomst tussen het 'maffiastaatje' Malta en het Koninkrijk der Nederlanden, vanwege een gebrek aan zelfreinigend vermogen.

"Alles wijst erop dat de regenten in het kabinet – onder wie, naar verluidt, premier Mark Rutte – de regels eerder strikter dan royaler maken."

Dat voorlopig niets zal veranderen, bleek uit een andere brief die minister Knops onlangs naar de Tweede Kamer stuurde. Die ging over het inlichtingenrecht van het parlement, een kardinaal recht, vastgelegd in artikel 68 van onze Grondwet. Zonder deugdelijke informatie geen effectieve parlementaire controle. Maar alles wijst erop dat de regenten in het kabinet – onder wie, naar verluidt, premier Mark Rutte – de regels eerder strikter dan royaler maken. Geen pottenkijkers, geen stukken naar de Kamer die vallen onder ‘intern beraad’.

Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans liet zich vorige week al zeer scherp uit over dit 'informatiepaternalisme' van het kabinet. "Wie ook maar iets weet van de grondwettelijke inlichtingenplicht gelooft zijn ogen niet. Alles op zijn kop – de regering die uitmaakt wat de Kamer nog mag verlangen." (Lees z'n blog hier).

Houd de aanstaande krachtmeting tussen Kamer en kabinet de komende periode goed in de gaten. En misschien moeten we eens gaan turven, al die keren dat we het in de praktijk zien: het belemmeren van waarheidsvinding, het hinderen van zoeken naar waarheid. Omdat het onze democratische rechtsstaat in het geding brengt. En nog veel meer.