Pieter Klein

Sorry, even 70 doden over het hoofd gezien

12 november 2019 02:45

Sommige details vergeet je niet. Ze nestelen zich in je geheugen en gaan nooit meer weg. Zoals de naam van die Amerikaanse Apache AH-64-helicopter, verwikkeld in een vuurgevecht in juli 2007, boven Bagdad. Crazyhorse 18. Ik weet het als de dag van gisteren, omdat drie jaar later Wikileaks een schokkende video publiceerde. Die wierp een totaal ander licht op de officiële, militaire lezing van het drama – op hoe minstens 18 onschuldige burgers en twee medewerkers van persbureau Reuters omkwamen.

De naam van die video vergat ik ook niet. Onder verwijzing naar het eufemistische 'collateral damage' (nevenschade) kreeg de film de titel van een 'j'accuse', een aanklacht: Collateral Murder. Een van de Nederlandse experts die hielp de beveiligingscode van de video te kraken, herinnerde ons toen aan welke waarde we moeten hechten aan de woorden van een militair in een schoon keurig gesteven uniform, als die het ergens in een veilige briefingroom heeft over 'minimale nevenschade'. Daarbij past maar een antwoord: argwaan.

"We weten dat de waarheid in oorlog en conflict vaak het eerste slachtoffer is: er staan andere belangen op het spel."

Alles is geoorloofd in tijden van liefde en oorlog, zeggen ze. We weten dat de waarheid in oorlog en conflict vaak het eerste slachtoffer is: er staan andere belangen op het spel. We weten het sinds de Pentagon Papers, de 'top secret'-documenten die vanaf begin jaren 70 zouden uitlekken. Documenten die grote vraagtekens plaatsten bij de juridische en morele houdbaarheid van de oorlog in Vietnam, vooral ook omdat veelvuldig was gelogen. Tegen het Amerikaanse volk. Tegen het Congres.

Eén van de problemen met militaire geheimhouding is het gebrek aan verantwoording dat eruit voortvloeit. Om operationele redenen, redenen van nationale veiligheid, of omwille van veiligheid van gevechtsvliegers. Als het kabinet een militaire actie omtovert tot een 'speciale operatie', of tot een actie in een 'complexe situatie', dan wordt de grondwettelijke informatieplicht aan het parlement in de pauzestand gezet. Vanwege het 'belang van de staat'. Letterlijk: "Er bestaat geen informatieplicht richting het parlement zo lang sprake is van noodzakelijke geheimhouding." Ongelooflijk. De kiem voor toekomstige schandalen.

"Eén van de problemen met de oorlog tegen IS was het gebrek aan transparantie. Briefings gingen vooral over de successen."

Ik was groot voorstander van de Nederlandse militaire betrokkenheid bij de strijd tegen de barbaren van IS, het geteisem uit het inmiddels vernietigde kalifaat. Terroristen van het ergste soort, de mannen achter de vernederende onthoofdingen, verkrachters, godsdienstwaanzinnige daders van genocide. Natuurlijk moesten we deelnemen aan Operation Inherent Resolve. Onze F-16-vliegers deden mee aan de strijd vanuit de lucht, in twee lange etappes. Met 'chirurgische precisie' werd IS langzaam gesloopt. Voor hen maak ik een diepe buiging. Respect.

Eén van de problemen met die succesvolle oorlog was het gebrek aan transparantie. Er waren wel briefings van de 'coalition forces', maar die gingen vooral over de successen. Voor de keerzijde, voor hoe allesverwoestend een oorlog op de grond eruitziet, was minder aandacht. Langs dezelfde lijnen opereerde ons ministerie van Defensie. Als het de strijdkrachten behaagde, werd informatie gegeven en geheim beeldmateriaal getoond.

Toen mijn RTL Nieuws-collega Roland Strijker om onderliggende informatie vroeg, onder meer vanwege de nevenschade en burgerslachtoffers, was het antwoord: njet. Het kabinet werd daarin uiteindelijk gesteund door onze hoogste bestuursrechter, de Raad van State.

"Ook premier Rutte wist van niets. Althans hij kon zich dat niet herinneren. Nee, werkelijk niemand kon zich iets herinneren. Niemand."

Dankzij recente onthullingen van NRC Handelsblad en de NOS weten we nu hoe krampachtig het kabinet de Kamer structureel (niet) informeerde over burgerdoden. Hoe voormalig VVD-minister Hennis (Defensie) het parlement voorloog over een aanval op een IS-bommendepot in Hawija, in juni 2015, en destijds doodleuk zei dat er geen Nederlandse betrokkenheid was bij burgerslachtoffers. Voor die leugen bood huidig CDA-minister Bijleveld vorige week 'oprechte excuses' aan.

Sorry, even 70 burgerslachtoffers van een Nederlandse luchtaanval over het hoofd gezien. Even niet gemeld. Nee, ook premier Rutte wist van niets. Althans niet in 2015. Althans hij kon zich dat niet herinneren. Nee, werkelijk niemand kon zich iets herinneren. Niemand. Bijleveld, die ternauwernood een motie van wantrouwen overleefde, lapte en passant niet alleen Hennis erbij, maar het hele kernkabinet. Het was immers 'aannemelijk' dat alle betrokken ministers destijds waren geïnformeerd over het 'onderzoek' naar juist deze luchtaanval. Maar toenmalig PvdA-ministers zeggen juist van niets te weten.

Heel opmerkelijk: in exact die periode, 19 juni 2015, besloot het kabinet tot een verlenging van die eerste F-16-missie. Het zal toch niet dat er op dat moment een politiek en militair belang was om die PvdA-ministers onwetend te houden over dat ene ontspoorde bombardement? Waarom liet Hennis hen in het duister tasten? En: wist Rutte dit? 19 juni 2015: exact de dag waarop Defensie, ondanks eerdere toezeggingen, besloot RTL Nieuws géén stukken of informatie te geven. Zie ik spoken?

"Vroeg géén van de ministers in het kernkabinet door? Werkt dat zo, in de leiding van ons land? Onthutsend."

Ik sluit - vooralsnog - niet uit dat het lenige geheugen van Mark Rutte voor de afwisseling eens de waarheid meldt. Althans, voor zover het gaat om 2015. Dat door een ambtelijke stommiteit de leugen uit een conceptbrief in de eindversie bleef staan. Dat bij Defensie ondertussen de interne rapporten zich opstapelden, van het foto-verslag van de F-16-vlieger tot het After Action Report, tot het onderzoek van het Amerikaanse Central Command, maar dat die informatie niet werd gedeeld, niet ruimhartig. Ik stel me zo voor dat dat allemaal strikt geheim was ('hoog gerubriceerd' noemen ze dat). En dat door Defensie tegen andere ministeries is gezegd: er is een incident met 'nevenschade' en dat wordt onderzocht. Bovendien zijn we niet ter plekke op de grond, dus lastig, lastig, lastig. Geen bewijs.

Tsja. Als het zo is gegaan, dan heb je inderdaad geen 'actieve herinnering' aan 70 doden. Ik vraag me af: wílde niemand soms herinneringen hebben? Interesseerde het ze niet? De hoge ambtenaren van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Justitie die hun politieke bazen moesten informeren – vroeg niemand door? Vroeg géén van de ministers in het kernkabinet door? Werkt dat zo, in de leiding van ons land? Onthutsend.

"Premier Rutte wist vorig jaar april exact waar het over ging: over foutieve 'intelligence' op basis waarvan doden vielen."

Ik vermoed dat een even zo ernstig politiek probleem later in de tijd ligt – te weten: begin vorig jaar, 2018. Toen meldde de huidige minister van Justitie, op basis van vier onderzoeken naar nevenschade en burgerslachtoffers door het Openbaar Ministerie, dat geen vervolgonderzoek nodig was. Ergo: geen strafrecht. Want procedures waren keurig gevolgd. Die uitkomst is toen in de ministerraad besproken, en er ging een vaag, ontwijkend briefje naar de Kamer. Premier Rutte wist vorig jaar april exact waar het over ging: over foutieve 'intelligence'. Het lijkt me uitgesloten dat de 70 doden níet zijn genoemd in de ministerraad. En, in kleine kring, ruim daarvoor….

Waar het kabinet zich theoretisch achter zou kunnen verschuilen, is dat onzalige beleid van niet-openbaarheid. Politiek en moreel verwerpelijk, maar dit zal de ongemakkelijke verdedigingslinie wel weer worden. F-16-vliegers waren op dat moment namelijk andermaal in de lucht in de strijd tegen IS, in de tweede missie, tot eind vorig jaar. Da's dus ruim tien maanden geleden.

"Deze zaak van leven en dood gaat verder dan een vergeten memo of geheugenverlies. Het is een morele kwestie waarin een rode lijn is overschreden."

Als je het bijna niet te doorgronden feitenrelaas van minister Bijleveld goed leest, weet je dat deze zaak stinkt. Dat zij niet alleen excuus had moeten aanbieden voor de leugen van haar voorganger, maar sowieso dieper door het stof moet voor haar eigen handelen. Dat de excuses niet zoveel om het lijf hebben. Ook premier Mark Rutte zal beterschap moeten beloven, de man die het in 2015 al had móeten weten. Sommige details moet je namelijk willen weten.

Misschien kan de premier, als hij zich straks verontschuldigt, ook uitleggen hoe de samenzwering van stilzwijgen tot stand kwam. Deze zaak van leven en dood gaat namelijk verder dan een vergeten memo, geheugenverlies of rammelende tijdlijnen. Het is een morele kwestie waarin een rode lijn is overschreden, dát raakt deze premier in de kern van zijn geloofwaardigheid. En vele topfunctionarissen met hem.

Ik vrees dat er met nieuwe Kamerbrieven en nieuwe tijdlijnen andermaal mist zal blijven hangen. Ik zie maar één oplossing: getuigen onder ede horen. Een korte, indringende parlementaire enquête. Als er niets te verbergen is, wat is daar dan tegen? Het is de hoogste tijd dat het parlement doet wat het moet doen: z'n tanden laten zien - en doorbijten.