Pieter Klein

Wankelend vertrouwen

17 september 2019 05:57

Les één in politieke crisiscommunicatie is: zodra er gedonder ontstaat, een affaire, een schandaal – gooi alle ongerechtigheid op straat. Alle documenten, alle vuiltjes. In één keer. Verberg niets. Zeg nederig voor iedere camera sorry, sorry, sorry, start een onderzoek, begin een 'verbetertraject' en laat je één keer – heel nederig – afdrogen in het parlement. En over tot de orde van de dag. Met een redelijk schone lei.

Als je dit niet doet, dan raak je uiteindelijk zelf besmet – zelfs als het een oud probleem van een van je ambtsvoorgangers is. Zelfs als je je stinkende best doet om de onderste steen boven te krijgen en de beerput uit te mesten. Als je waarheid doseert, gaat het mis. Ook als dat komt door een disfunctionerende ambtelijke organisatie die de politieke leiding niet goed informeert en adviseert.

De feiten liggen anders: er is door ambtenaren geschrapt in een gevoelig onderzoek, dat heeft een reden, het blijkt glashelder uit de stukken en het is eerder verzwegen voor de Kamer.

Het gaat helemaal mis als je zélf betrokken blijkt bij een onzorgvuldige afwikkeling. Precies dit fenomeen overkomt staatssecretaris Menno Snel (Financiën). Of beter: hij roept het over zichzelf af. Gisteren publiceerden Trouw en RTL Nieuws over idiote ambtelijke interventies in een zogenaamd onafhankelijk onderzoek naar het achterhouden van stukken door de Belastingdienst in de toeslagen-affaire. Snel beweert dat er niets aan de hand is, dat 'het beeld' dat hij eerder schetste niet gewijzigd is.

De feiten liggen anders: er is door ambtenaren geschrapt in een gevoelig onderzoek, dat heeft een reden, het blijkt glashelder uit de stukken en het is eerder verzwegen voor de Kamer. Anders had Snel vrijdag geen wollig en innerlijk tegenstrijdig briefje naar de Kamer hoeven sturen. Als het niet belangrijk is, dat ingrijpen in onderzoek, waarom stuur je dan een brief? Heel simpel: omdat de Kamer eerder over exact dit onderzoek en onderliggende stuken doorvroeg, en de staatssecretaris bezwoer dat er onder de oppervlakte niets lag te rotten. Dat hij eerlijk was. En zo begint het al eerder wankelende vertrouwen nu weer te eroderen.

Het ging eigenlijk voor het zomerreces al mis met de schone lei-exercitie van Snel.

Het curieuze is dat de staatssecretaris de Kamer er voor de zomer eigenlijk van overtuigde dat hij de 'good guy' was. Ik geloofde Snel ook wel. (Met andere woorden: zijn eigen ambtenaren waren de 'bad guys'). Snel had te lang zelf last gehad van 'tunnelvisie',  maar gooide het roer om – tegen de adviezen van zijn ambtelijke top in. Er moest een oplossing komen voor de ruim 300 ouders bij wie in 2014 onrechtmatig de toeslagen voor kinderopvang was stopgezet. Mensen die in grote financiële problemen kwamen. En alle andere zaken waar de Belastingdienst / Toeslagen over de schreef ging, werd ook onderwerp van onderzoek, door de Auditdienst Rijk (ADR)

Het ging eigenlijk voor het zomerreces al mis met de schone lei-exercitie van Snel. In een Kamerdebat suggereerde hij dat hij geen weet had van concrete andere zaken waarin onschuldige burgers keihard en onterecht waren aangepakt. Een paar dagen later was er een rechtszaak in Rotterdam, van een jonge Antilliaanse vrouw. De Belastingdienst erkende daar fout op fout, dat geld onterecht werd teruggevorderd. En in de uitspraak zei de rechter dat de Belastingdienst alsnog het hele dossier moest overleggen – omdat uit de achtergehouden stukken moet blijken wat nou de aanleiding was. Ook al niet lekker voor Snel, al helemaal omdat de Belastingdienst exact op dit punt in beroep gaat bij de Raad van State.

Het curieuze is ook: in het parlement kantelde voor de zomer de stemming. Genoeg over het verleden – de staatssecretaris had al vaak genoeg sorry gezegd. Men wilde – net als Snel - eigenlijk weer vooruitkijken, en niet langer detective spelen.

Kamerleden waren amper terug van het reces, of er lag wéér een vuiltje op tafel. In de vakantie had de voltallige Kamer geëist dat het ADR-onderzoek naar álle toeslagen-zaken zou worden uitgebreid. Wat meldt Snel: prima, natuurlijk, graag – maar op één kernpunt niet. De ADR wilde geen onderzoek doen naar wie wat wanneer wist, en wat daarmee werd gedaan. Onderzoek dus naar ambtelijke en politieke verantwoordelijkheid.

Het tweede moment dus waarop Snel zich, na alle commotie, zelf in de verdedigende hoek verft. De Kamer kan dit niet laten lopen, en zal dit niet laten lopen.

Het curieuze is ook: in het parlement kantelde voor de zomer juist de stemming. Genoeg over het verleden – de staatssecretaris had al vaak genoeg sorry gezegd. Men wilde – net als Snel - eigenlijk weer vooruitkijken, en niet langer detective spelen. Eerst een goede oplossing voor alle 300 gedupeerde ouders: een redelijke schadevergoeding. Rond 1 oktober moet de commissie-Donner hierover adviseren. Dan alle andere ongerechtigheid op tafel, en dan kijken naar de toekomst: aanpassing van wetgeving.

Het toe- en afdekken en doseren van informatie is extra kwetsbaar omdat de rechtsstaat in het geding is – een machtig overheidsorgaan dat z’n eigen burgers terroriseerde

De olifant in de kamer heet hier: onrechtmatigheid. De Kamer nam voor de zomer een motie aan die glashard stelde dat de overheid zelf tegen de wet handelde bij het aanpakken van goedwillende burgers. Hoe dat in vredesnaam mogelijk werd, moet in volle omvang op tafel. Het toe- en afdekken en doseren van informatie is extra kwetsbaar omdat de rechtsstaat in het geding is – een machtig overheidsorgaan dat z’n eigen burgers terroriseerde. "Je kunt niet vooruitkijken zonder ook terug te kijken," zei een Kamerlid laatst tegen me in een ander dossier.

Juist in die context nam Menno Snel voor de derde keer sinds de zomer een foute afslag – z’n vrijdagbriefje met de relativering dat er weinig mis was met dat ingrijpen in een rapport van onafhankelijke onderzoekers. Welk signaal geef je dan in hemelsnaam af? Aan je eigen Belastingdienst. Aan je eigen ministerie. Aan iedere integere ambtenaar die verbijsterd moet toezien hoe een ambtelijk-politieke top opereert.

 

Volgens het ambtelijk circuit zit hier nog veel meer rottigheid in, en zullen journalisten en Kamerleden wéér detective moeten spelen om de waarheid te reconstrueren.

We zijn nog niet aan het einde van de lijn. Via de politieke tamtam hoor ik dat ambtenaren weer overuren draaien. Binnen een week moeten alle ruim 150 openstaande en explosieve Kamervragen van Pieter Omtzigt (CDA), Renske Leijten (SP) en Farid Azarkan (Denk) worden beoordeeld. Binnen een week moet de staatssecretaris een beslissing nemen over een tweede verzoek op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), van Trouw en RTL Nieuws. Volgens het ambtelijk circuit zit hier nog veel meer rottigheid in, en zullen journalisten en Kamerleden wéér detective moeten spelen om de waarheid te reconstrueren.

En juist gisteren kreeg de staatssecretaris een nieuwe set vragen op zich afgevuurd over het gerommel met het 'onafhankelijke' onderzoek naar het achterhouden van stukken.

Wie wist wat wanneer? En wie besloot, na een vernietigend rapport van de Nationale Ombudsman en uitspraken van de Raad van State (in 2017, en daarna) tegen beter weten in door te procederen tegen gedupeerde ouders? En: hoe staat het trouwens met de klokkenluider in deze zaak – is die al volledig gerehabiliteerd?

 

Wordt vervolgd.