Yesim Candan

Moeder en zoon liggen in een graf

05 juli 2019 05:50

De islam wil dat je binnen 24 uur wordt begraven. Toen ik vorige week donderdag om 21.00 uur het bericht kreeg dat mijn oma was overleden, vloog ik midden in de nacht richting Ankara. De volgende ochtend raceten we met piepende banden van het vliegveld naar de moskee om op tijd te zijn.

Karsiyaka, de grootste begraafplaats in Ankara, telt meer dan 260.000 graven. In de moskee tref ik twintig kisten van twintig overledenen aan. Er is geen tijd om één voor één voor overledenen te bidden. Alle familieleden van de twintig overledenen hebben een foto van de overledene op hun borst gespeld.

"Eerst jezelf, daarna een studie, dan een man."

Haar naam is Sultan. Als kind waste ze me in een teil met kokendheet water om mij met een speciaal hamam-washandje helemaal te scrubben. Hygiëne was een van haar obsessies. Vervolgens trok ze aan mijn oor en ik moest haar nazeggen: "Ik ga studeren en een man komt op plek drie. Eerst jezelf, daarna een studie, dan een man." Haar doel was financiële onafhankelijkheid bewerkstelligen voor haar kleindochters.

Sultan was zelf analfabeet omdat ze nooit naar school was geweest. Des te belangrijker vond zij het dat haar (klein)kinderen gingen studeren, dus hamerde ze op 'leren' en 'jezelf ontwikkelen'. In de regio is haar familie belangrijk – ze zijn grootgrondeigenaren en zitten in de politiek.

"Oma Sultan is nooit meer de oude geweest."

Haar leven veranderde de dag dat haar zoon van 11 kwam te overlijden. Ali stierf op 23 april, nota bene in Turkije de nationale feestdag voor kinderen. Oma Sultan is die dag vanbinnen gestorven en nooit meer de oude geweest.

Na het gebed staan de lijkenbusjes klaar om de overledenen naar hun graven te vervoeren. Zoals alle doden is mijn oma Sultan gewikkeld in een witte doek en wordt ze zonder kist bij haar zoon Ali gelegd. Na al die jaren wordt ze herenigd met haar zoon, terwijl de imam de dienst begeleidt. Wanneer hij tijdens de dienst gebeld wordt, neemt hij op en zegt: "Nu even niet." Ik zie dit als een belediging voor mijn oma – dus jij komt bidden uit naam van Allah en terwijl iedereen aan het huilen is, neem je een telefoontje op?

"In werkelijkheid heb je wel degelijk geld nodig om naar de hemel te gaan."

Wanneer hij vervolgens wil weggaan, krijgt hij van mijn oudoom geld toegestopt: of hij nog een keer wil bidden nadat het graf is bevochtigd. Ik moet wennen aan deze hypocrisie van enerzijds dood en verdriet en anderzijds het commerciële handelen eromheen. Er is een heel team aan mannen en jongens die bij het graf staan om geld te vangen. De één wil geld voor het water dat op het graf komt, de ander voor het dichtmaken van het graf.

Dat mensen na hun overlijden in een witte doek worden gewikkeld, drukt uit dat iedereen na de dood gelijk is. In werkelijkheid heb je wel degelijk geld nodig om naar de hemel te gaan. Ook wanneer je na al die jaren wordt herenigd met je zoon. Mijn grootste verdriet is het besef dat mijn dochter nu even oud is, als de zoon van oma toen hij stierf.

Yesim lanceerde de term 'bicultureel' in de Nederlandse taal als alternatief voor 'allochtoon' en vindt een tweede cultuur een kracht en een meerwaarde voor het bedrijfsleven.