Susanne Uilenbroek

Al 1000 jaar IJsheiligen

15 mei 2019 06:01

De tomatenplantjes van mijn moeder gaan het waarschijnlijk niet redden. Toen het een paar weken geleden mooi weer was, heeft ze de plantjes twee nachten buiten laten staan en sindsdien zijn het van gezonde stekjes met frisse blaadjes zielige kale staakjes geworden. Dat is wat nachtvorst met jong plantgoed kan doen. Normaal wacht mijn moeder altijd tot na IJsheiligen met het buiten zetten van jonge planten. IJsheiligen is een oude volkswijsheid die zegt dat na 12, 13 en 14 mei er geen kans meer is op nachtvorst en dat dan pas vorstgevoelige planten naar buiten mogen. "Ik wilde ze ’s avonds weer binnen zetten, maar ik was ze vergeten", verzucht ze bij de potjes met misbaksels.

Dat IJsheiligen een oud fenomeen was, vermoedde ik wel, maar dat het uit de vroege Middeleeuwen stamt, wist ik niet. "Zo rond 1000 na Christus werd er al over gesproken", vertelt Anite Haverkamp van Museum Catharijneconvent in Utrecht. "IJsheiligen zijn drie heiligen die na elkaar hun naamdag hebben: Pancratius, Servatius en Bonifatius. Soms wordt de heilige Mamertus ook tot de IJsheiligen gerekend. Hij heeft op 11 mei zijn naamdag."

IJsheiligen is vooral een geheugensteuntje.

Volgens Haverkamp is IJsheiligen niet alleen in Nederland een begrip, maar kennen ze het ook in Frankrijk en Duitsland. Daar wordt Sofia van Rome die op 15 mei haar naamdag heeft soms ook als één van de IJsheiligen gezien. "In Nederland is er het rijmpje 'Pancraas, Servaas en Bonifaas, brengen ijs en vorst helaas'. IJsheiligen is vooral een geheugensteuntje. In mei kan het al prachtig weer zijn en dan kan het verleidelijk zijn om al met allerlei werkzaamheden aan de slag te gaan, waarmee je eigenlijk moet wachten tot de kans op nachtvorst voorbij is." Met die zielige tomatenplanten in mijn achterhoofd, begrijp ik precies wat Haverkamp bedoelt.

Dat IJsheiligen geen complete onzin is, bevestigen de collega’s van Buienradar. Volgens Maurice Middendorp klopt het meestal wel dat tot en met IJsheiligen nachtvorst voorkomt en dat de kans daarna kleiner is. "Gemiddeld komt er in mei nog 3 keer nachtvorst voor en dat is dan meestal begin mei. Toevallig was er dit jaar tijdens IJsheiligen nog matige vorst aan de grond. In Groningen en Twente daalde de temperatuur tot onder de min zes. De voorspelling is dat na IJsheiligen de kans op nachtvorst inderdaad geweken is, maar het zou goed kunnen dat het in juni toch nog een keer een nacht gaat vriezen. Dat komt niet vaak voor, maar het kan wel."

Overigens hebben Pancratius, Servatius en Bonifatius maar weinig met vorst en kou te maken. Alleen bij de heilige Pancratius is er een klein verband. De martelaar werd door Romeinen vermoord en werd daarna door Christenen aangeroepen bij problemen met eczeem, hoofdpijn, jicht en winterhanden. Servatius kennen we omdat hij de eerste bisschop van Maastricht zou zijn geweest en beschermheilige is van de stad.

Het klimaat warmt op, dus de kans op nachtvorst in mei neemt af.

En de heilige Bonifatius is niet degene die bij Dokkum werd vermoord, die heeft namelijk op 5 juni zijn naamdag. Op 14 mei is het de dag van Bonifatius van Tarsus. Een tamelijk onbeduidende martelaar die niet werd aangeroepen bij een bepaalde kwaal of leed. "De sterfdagen van de heiligen werden gezien als hun geboortedagen in de hemel, dus vandaar dat hun namen werden toegewezen aan de data waarop ze zijn gestorven," legt historicus Haverkamp uit.

Er zijn meer weersspreuken rondom heiligen ontstaan, maar die zijn allemaal minder bekend geworden dan de regel van IJsheiligen. Weerman Maurice Middendorp vraagt zich wel af hoe lang de volkswijsheid nog waardevol is. "Het klimaat warmt op, dus de kans op nachtvorst in mei neemt af." Voorlopig houd ik mij nog vast aan deze 1000 jaar oude werkwijze: IJsheiligen is vandaag voorbij, dus op naar het tuincentrum. Er moeten nog wat bloempotten worden gevuld.