Pieter Klein

Verzwegen liefde en 'n foute cultuur

07 mei 2019 06:09

Zo begon de ellende. Met een anonieme, in blokletters geschreven brief van een klokkenluider aan NRC-journalist Marcel Haenen. Voorjaar 2014.  'Ik schrijf u in verband met een misstand binnen het Openbaar Ministerie, of eigenlijk misstanden. Er is al langere tijd sprake van on-integer gedrag aan de top. Een relatie tussen een procureur-generaal en een hoofdofficier van justitie. (…) En dat in een organisatie die een correct moreel kompas zou moeten hebben. Ik hoop dat u iets kunt bereiken'.

Luister de podcast terug, die NRC vorige week maakte:

Die geeft een fraai inkijkje in de ontstaansgeschiedenis van de verhalen over 'verzwegen liefdesrelaties, vriendjespolitiek en een angstcultuur' in de top van het Openbaar Ministerie (OM). Dat nieuws werd uiteindelijk pas in 2018 gepubliceerd, mede vanwege de eerdere, categorische ontkenningen van de hoogste baas OM. Herman Bolhaar, toen voorzitter van het College van procureurs-generaal, loog dus. Laat dat eens op je inwerken.

'Jarenlang liegen over die liefdesrelatie. Vergeet niet: deze mensen waren chantabel'

Een precieze anatomie van de leugenachtigheid is inmiddels gemaakt door de onderzoekscommissie-Fokkens. De ingrediënten zijn bekend: amoureuze ontmoetingen tussen een invloedrijke procureur-generaal (Marc van Nimwegen) en iemand die hiërarchisch ondergeschikt aan hem was: hoofdofficier (Marianne Bloos). Jarenlang liegen over die liefdesrelatie. De hoogste baas van het OM die pas ingreep, nadat het hoofd van het Bureau Integriteit van het OM naar het ministerie van Justitie was gestapt. Het ministerie dat wilde dat hier een einde aan zou komen. Een plotse banencarrousel, waarbij Van Nimwegen hoofdofficier werd in Rotterdam en zij niet langer onder hem viel. En over dat aspect dus jokken tegen de buitenwereld.

Leve de liefde en de privacy, zou je misschien denken, en terecht. Maar juist niet als sprake is van een (directe) gezagsrelatie. En al helemaal niet als je erover liegt. Laat staan bij het OM, dat juist is ingehuurd om anderen 'de maat te nemen'. En al helemaal niet als het leidt tot een angstcultuur, die verhoudingen verziekt, waarin mensen zich onveilig voelen. Waarin dus te weinig ruimte is voor 'dialoog en tegenspraak', en het 'zelfreinigend vermogen ontoereikend' blijkt. Het ontbrak aan 'ethisch leiderschap'. Het moreel kompas haperde, de antennes voor wat speelde op de werkvloer stonden uit. En, vergeet niet: deze mensen waren chantabel.

'Integriteit is de hoeksteen van legitimiteit van overheidshandelen', zo citeert de commissie-Fokkens instemmend de OM-gedragscode. Als er iets schort aan die integriteit, 'komt vanzelf de geloofwaardigheid van strafrechtelijke handhaving in het gedrang'. Fouten van een enkeling, slaan terug op de hele organisatie. Zeker als de top de eigen voorbeeldfunctie vergeet. En de nog hogere top verzuimt te handelen. 'Gezag moet steeds worden verdiend', stelt Fokkens droogjes vast.

'Een klein leugenbeest wordt ergens onderweg een monster, dat je jaren later met huid en haar opvreet'

Het lukte me gisteren pas het hele rapport van de Onderzoekscommissie door te nemen.

Mag ik iedereen, iedere overheid, ieder bedrijf, iedere instelling adviseren het feitelijke relaas van Fokkens grondig te lezen? Want ik denk dat het meer blootlegt dan een liefdesaffaire op de werkvloer (en ondeugdelijkheden rond een aanbesteding). Het legt patronen bloot in het menselijk tekort én in het onvermogen van organisaties om problemen tijdig onder te zien. Altijd weer diezelfde reflexen en dezelfde heel foute cultuur. Ontkenning. Andere kant op kijken. Zwijgen. Toedekken. Niet handelen. Niet communiceren. En áls dan wordt gehandeld, niet transparant en eerlijk zijn. En doorgaans veel en veel te laat een onderzoek instellen om schoon schip te maken.

Ik denk dat veel incidenten, crises en affaires zó beginnen, zeker bij mensen en instituten die onder grote druk veel besluiten moeten nemen, en kritisch worden gevolgd door publiek en media. Een kleine beoordelingsfout, ergens onderweg een verkeerde afslag nemen, al dan niet verwijtbaar, en dan eindeloos volharden in je gelijk. Het rumoer en de sluimerende onrust niet waarnemen, negeren. Het is hét recept voor het in opspraak brengen van je organisatie. Voor het knakken van eens veelbelovende carrières. Een klein leugenbeest wordt ergens onderweg een monster, dat je jaren later met huid en haar opvreet.

Het gaat vooral mis als er iets niet deugde aan de motieven om te zwijgen. Machtspolitieke overwegingen. Mogelijke publicitaire schade. De eigen positie. Of: de inschatting dat je iemand 'nog nodig hebt', en daarom niet ingrijpt. Dat je een collega niet raadpleegt of informeert omdat-ie een andere mening heeft. Dit speelde allemaal in de zaak die de commissie-Fokkens bij het OM onderzocht.

'De omvang van het geheugenverlies en de hoeveelheid versies van de werkelijkheid zijn duizelingwekkend'

Minstens zo verontrustend zijn de tegenstrijdige verklaringen die tegenover de commissie zijn afgelegd, en dan heb ik het niet alleen over het liefdeskoppel. Toegegeven: de kwestie speelde jaren geleden. Maar de omvang van het geheugenverlies van hoofdrolspelers en passanten bij het OM, én de hoeveelheid versies van de werkelijkheid zijn duizelingwekkend. Hele en halve ontkenningen, andere herinneringen, of juist geen, verschillende interpretaties van wie wat op welk moment zei of deed of juist naliet. Onthutsend.

Als het zó moeilijk blijkt de waarheid te reconstrueren, dan hapert bij sommigen het moreel kompas niet. Dan staat het uit. Dan gaat zelfbehoud voor zelfreflectie.

Succes met het verdienen van het gezag.