Pieter Klein

De onderste steen in de zaak-Julio Poch, die 2990 dagen onschuldig in een cel zat

26 februari 2019 05:06

Laatst las ik het boek dat de Nederlands-Argentijnse oud-Transavia-piloot Julio A. Poch schreef over zijn acht jaar gevangenschap. Het blijft een onthutsend verhaal. Lees het. Zo moet het zijn als je in een nachtmerrie terecht komt. Verdacht van betrokkenheid bij 'dodenvluchten', rammelende bewijsvoering, een verkapte uitlevering via Spanje aan Argentinië, vrijspraak op 20 november 2017. En nu de zoektocht naar gerechtigheid, want de Nederlandse staat wast zijn handen in onschuld, erkent geen enkele aansprakelijkheid, en stelt – tot dusver – dat alles via het boekje liep.

Dat laatste draagt alle kenmerken van een leugen, die steeds meer barsten vertoont. Bij mij gingen de alarmbellen af toen minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) op 18 januari een briefje naar het parlement stuurde en toen plots aankondigde dat een 'onafhankelijk persoon' een onderzoek zou instellen naar 'de volledigheid van het dossier'. Goh, zou je als argeloze waarnemer misschien denken: mooi dat de minister alsnog aan 'waarheidsvinding' gaat doen, zoals hij dat zelf noemt. De werkelijkheid zit oneindig veel cynischer in elkaar. Het is een vlucht naar voren.

Met andere woorden: als die overwegingen (de bedoelingen en intenties) nou maar deugden, dan treft niemand toch blaam?

De overheid zit hier moreel pijnlijk met de vingers tussen de deur, en probeert regie te hernemen. Dat werd vrijdag duidelijk, in antwoord op vragen van Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma (D66). De onderzoeksopdracht aan een voormalig advocaat-generaal van de Hoge Raad werd weliswaar uitgebreid naar 'bemoeienis' van ministers met het dossier-Poch, maar sorteerde tegelijk voor op een cover-up. Zo hoeft de 'onafhankelijk persoon', Ad Machielse, slechts te bekijken "welke overwegingen" een rol speelden bij de rol die Nederlandse autoriteiten speelden. Met andere woorden: als die overwegingen (de bedoelingen en intenties) nou maar deugden, dan treft niemand toch blaam?

Er deugt nog veel meer niet aan dat 'onafhankelijk' onderzoek. Er is geen formeel instellingsbesluit, bevoegdheden zijn niet duidelijk omschreven – zoals toegang tot alle relevante documenten. Er is niets geregeld over vastlegging van gesprekken met hoofdrolspelers, niets over archivering, niets over de overdracht van stukken. Er is ook geen termijn gesteld. Weet u waarom? Omdat de Landsadvocaat meekeek. De Landsadvocaat die moet proberen een claim van 5 miljoen wegens staatsaansprakelijkheid af te wenden.

Heeft de staat voldoende zorgvuldig aan zijn onderzoeksplicht voldaan?

De timing is niet toevallig: deze week zou de civiele procedure beginnen die Julio Poch met zijn advocaat Mr. Geert-Jan Knoops tegen de staat aan heeft gespannen. De Landsadvocaat had meer tijd nodig. Nu snappen we waarom. De staat wil met het onderzoek voorkomen dat een reeks oud-ministers in die civiele zaak door een onafhankelijke rechter onder ede zullen worden gehoord, onder verwijzing het nu lopend 'onafhankelijk' onderzoek. Nergens voor nodig, edelachtbare! Nou, dús wel en de machinaties rond dit onderzoek van Grapperhaus vormen het bewijs: men weet zelf dat het stinkt en zoekt een uitweg. Ik snap wel waarom Poch en Knoops gisteren ontstemd reageerden.

De onderzoeksvraag – voor een onafhankelijke rechter - moet zijn: heeft de Nederlandse overheid bestuurlijk, juridisch en moreel voldoende zorgvuldig gehandeld bij het (helpen) uitleveren van een van zijn onderdanen, waartegen onvoldoende bewijs bestond? Wat was de invloed van ministers? Heeft de staat voldoende zorgvuldig aan zijn onderzoeksplicht voldaan? Heeft de staat alle betrokken partijen – zoals de rechter - eerlijk, volledig en zorgvuldig geïnformeerd, ook over ontlastende documenten en verklaringen? Wie waren daarvoor op welk moment verantwoordelijk, en welke lessen moeten daaruit worden getrokken? In de (retorische) vragen ligt het antwoord besloten.

Een misdadiger laten lopen? Nederland heeft een reputatie hoog te houden als het gaat om misdaden tegen de menselijkheid.

De directe aanleiding voor de ontwikkelingen zijn onthullingen van Argos, eind vorig jaar. Het radioprogramma had inzage in politiedocumenten, waaruit blijkt dat het Team Internationale Misdrijven onder leiding van het OM in 2006 de zaak tegen Poch niet wilde doorzetten: te weinig bewijs, geen uitleveringsverdrag met Argentinië, teveel andere prioriteiten. U weet de voorgeschiedenis nog wel: het etentje in december 2003, op Bali, waar Poch tegen Transavia-collega's zou hebben gezegd, over de zogeheten 'dodenvluchten' ten tijde van de militaire dictatuur: "We threw them in the sea." Nergens zei Poch 'ik', maar interpretaties deden de rest, en legden een tijdbom.

Het gaat mis als Vrij Nederland in 2006 meldt dat het dossier-Poch (zonder dat die naam dan bekend is), blijft liggen en er Kamervragen worden gesteld. Dan bemoeit minister Hirsch Ballin (Justitie) zich ermee. Een misdadiger laten lopen? Nederland heeft een reputatie hoog te houden als het gaat om misdaden tegen de menselijkheid. Nederland keert zich juist altijd tegen 'straffeloosheid'. Dit kan niet níet onderzocht worden. En zo wordt een keten van gebeurtenissen in gang gezet; met goede intenties (denk ik), maar met onvoldragen onderzoek, en noodlottige gevolgen.

Omdat Nederland niet kan uitleveren, wordt een list verzonnen: Nederland tipt Argentinië en Spanje over de laatste Transavia-vlucht van Julio Poch.

Nederlandse functionarissen gaan in 2008 met het verhaal naar Argentinië. In juli en oktober 2008 wordt in Nederlandse rechtshulpverzoeken aan Buenos Aires gevraagd om nadere informatie: om bewijsvoering, om de getuigenverklaring te kunnen beoordelen. Cruciaal: dat bewijs komt niet. Wel komt er 30 december 2008 een Argentijns rechtshulpverzoek, en wordt Poch op 3 maart 2009 op een internationale opsporingslijst geplaatst. De onvoldragen informatie uit Nederland is de trigger, die een justitiële dwaling in gang zet. Omdat Nederland niet kan uitleveren, wordt een list verzonnen: Nederland tipt Argentinië en Spanje over de laatste Transavia-vlucht van Julio Poch, voor hij met pensioen gaat: op 22 september 2009 wordt Poch op de luchthaven van Valencia gearresteerd.

Interessant is wat een nauw betrokken bron me recent vertelde: vooraf is door politie en OM uitdrukkelijk besproken of dit zou neerkomen op wat juristen 'verkapte uitlevering' noemen: een uitlevering van een eigen onderdaan die onrechtmatig is. Men oordeelde uiteindelijk van niet, maar alleen al het feit dat het zo is besproken, zal voor Knoops munitie in de rechtszaal zijn. Hetzelfde geldt voor een soortgelijke discussie die politie en OM ook voerden: of wel voldoende kon worden vertrouwd op de kwaliteit van de Argentijnse rechtsstaat. De inschatting was van wel…

Wat het extra wrang maakt is dat er al eerder aanwijzingen waren dat recht hier onrecht werd.

Dezelfde bron wees me er op hoe pijnlijk de gebrekkige kwaliteit van de processen-verbaal waren. Het 'we threw them in the sea', was een interpretatie van getuigen, geen feit. Poch kon toen nog niet ontkennen, want er werd hem niets gevraagd. Nergens was 'aanvullend' bewijs. Sterker, na zijn aanhouding bleek uit zijn dagboeken uit de marine-tijd dat Poch helemaal niet betrokken kón zijn, omdat hij niet in toestellen vloog waarmee de tegenstanders van het Argentijnse regime in zee werden gegooid. En, cruciaal: later, tijdens de rechtszaak, pasten getuigen hun verhaal aan: ze hadden nimmer gehoord dat Poch zelf betrokken was bij de misdaden tegen de menselijkheid en het laten 'verdwijnen' van mensen.

Wat het extra wrang maakt is dat er al eerder aanwijzingen waren dat recht hier onrecht werd (zie deze documentaire van Reporter). Maar de overheid bleef in de ontkenningsstand. Nee, alles was volgens de regels, niks fout gegaan. Er was een 'mate van waarschijnlijkheid' dat Poch fout zat. Eigen onderzoek 'leek de verdenking te versterken'.

Omdat er tunnelvisie was, was en is er geen zelfreflectie.

In de stukken op het ministerie (zo herhaalt de minister steeds), was níets gevonden dat duidde op foutjes, of politieke inmenging. En al die jaren is niet gekeken naar de archiefkasten iets verderop, van het Team Internationale Misdrijven, van het Openbaar Ministerie, van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Omdat er tunnelvisie was, was en is er geen zelfreflectie. Want dat begint met een vraag naar verantwoordelijkheid. En dat doet pijn. En het kost geld.