Jaap van Deurzen

De waarheid liegen

24 februari 2019 06:00

Ik zie hem nog zitten. Hij oogt vermoeid en zit op het randje van zo'n ongemakkelijk, hard tramhaltebankje op het Leidseplein in Amsterdam. Hij draagt een donkere regenjas, die als een wijde koker om zijn magere frame hangt. Aan zijn voeten staat een plastic tasje dat hij angstvallig met één hand aan het hengsel beethoudt. Zijn achterovergekamde haar, met een flauwe slag, is flink uitgedund. Hij is dan al over de zeventig. Met die kenmerkende, gepijnigde blik kijkt hij in de richting van de Leidsestraat, waar zijn tram vandaan moet komen. Ik wil opstaan en hem bedanken voor al het moois dat hij me heeft geschonken, maar ik durf het niet.

"Hij is de man die mij literatuur leert lezen. De humor in zijn eerste boekjes is briljant. Later worden de stukjes zwaarmoediger."

En dan hoor ik opeens de saxofoon van jazzgigant John Coltrane, die het tranentrekkend mooie 'In a Sentimental Mood' speelt. Het is zo'n nummer waarbij ik me voorstel dat ik ergens in een rokerige ruimte zit en uit louter weltschmerz twaalf whisky's naar binnen knal. 

Simon Carmiggelt kiest het nummer als openingsmelodie voor zijn wekelijkse 'Kronkel', stukjes die hij vroeger ook wel voorlas op televisie. Thuis was iedereen dan even stil, dat was op zich al een kunststukje.

Carmiggelt vernoemt zijn razend populaire ‘stukkies' in het Parool naar de glibberige worm Kronkel uit de kinderrubriek van Jeanne Roos, in dezelfde krant. Hij is de man die mij literatuur leert lezen. De humor in zijn eerste boekjes is briljant. Later worden de stukjes zwaarmoediger. Carmiggelt leed aan depressies en drankzucht. Na zijn dood bleek dat deze, op het oog ietwat fletse, saaie man er, o ironie, een geheim liefdesleven op nahield met schrijfster Renate Rubenstein, 

"Carmiggelt komt zijn hoofdrolspelers overal tegen: op straat, in de kroeg of in het openbaar vervoer."

'Haasje over!' heette mijn eerste boekje. Ik koester Carmiggelts taalgebruik en ken nog steeds hele hoofdstukken uit mijn hoofd. Zijn tragikomische verhaaltjes gaan over gewone mensen. Vanaf de zijlijn schildert hij het menselijk tekort: "En hoe was het? vroeg de weelderige kasteleinsvrouw. Haar echtgenoot stond dof terzijde, zich nathoudend als een belendend pand."

Carmiggelt komt zijn hoofdrolspelers overal tegen: op straat, in de kroeg of in het openbaar vervoer. De mensen zijn echt, maar hij fantaseert er een verhaaltje omheen. "De waarheid liegen", noemde hij dat zelf.

Neem het stukje over een trambestuurder en een conducteur die bonje hebben. De bestuurder trekt bij elke halte krankzinnig wild op en geniet als hij zijn collega dwars door de coupé ziet zeilen. Die blijft broodnuchter: "Zo, als meneertje dan weer even zijn peukje uit mijn oor neemt, gaan we weer gezellig verder met de ting ting." 

"De schrijver leeft, maar nu in de figuur van acteur Helmert Woudenberg."

Maar, waarom Carmiggelt? De man is al meer dan dertig jaar dood? Mispoes! De schrijver leeft, maar nu in de figuur van acteur Helmert Woudenberg, die met zijn solovoorstelling 'Carmiggelt' het hele land doortrekt. Deze week was hij in Weesp.

Woudenberg doet niet of hij Carmiggelt is. "De voorstelling gaat ook niet over zijn leven, het is een collage van een aantal Kronkels. En die zijn nog steeds heel actueel, zeker ook voor jonge mensen."

"Zijn echtgenote, die wij op een moeilijk levenstijdstip aantroffen, dwarrelde gastvrouwelijk rond en sloeg fonteinen geestdrift uit een rots van wanhoop."

"Net als de acteur smulde het grote publiek van die herkenbare verhaaltjes, die qua lengte behapbaar waren."

Net als de acteur smulde het grote publiek van die herkenbare verhaaltjes, die qua lengte behapbaar waren. Vanwege die beperking werd hij lange tijd door critici niet helemaal voor vol aangezien. Terwijl zijn grootste kracht juist lag in die minimale lengte. Ga het maar eens proberen. 

Youp van 't Hek: "Het schrijven van een grappig stukje is duizend keer moeilijker dan iedereen denkt. Hoe ik dat weet? Omdat ik duizenden leuke stukjes van honderden lichte letterjongens nooit heb kunnen uitlezen, omdat ze ten onder gingen aan woordspelerigheid en flauwe grappen." 

Waarvan akte.