Pieter Klein

Een niet te beteugelen monster

05 februari 2019 07:33

Een ongemakkelijke stilte in de zaal: "Wie gebruikt er weleens cocaïne?"

Bijna een jaar geleden sprak politiebaas Erik Akerboom in Rotterdam over de strijd tegen drugscriminaliteit. Hij vertelde hoe hij twee weken daarvoor ook een speech hield, voor een zaal lokale bestuurders; over hoe criminaliteit alles ondermijnt en zich een weg vreet door de fundamenten van onze samenleving. Tijdens die bijeenkomst ergert Akerboom zich aan de harmonieuze sfeer, de unanimiteit. Ja, dit moet aangepakt. Daarom stelt hij een vraag aan z'n publiek: "Wie van u gebruikt van tijd tot tijd weleens drugs?" De bestuurders schuiven ongemakkelijk in hun stoelen. "Wie van u heeft wel eens cocaïne gebruikt?" Een 'deathly silence', een dodelijke stilte.  

"Doordeweeks hebben sommige twintigers en dertigers een 'ultragezonde' levensstijl, in het weekeinde gebruiken ze hopeloos veel drank, cocaïne en allerlei pillen." 

Akerboom haalde er het nieuws mee, vooral met het beeld van de 'yogasnuiver'. Doordeweeks hebben sommige twintigers en dertigers een 'ultragezonde' levensstijl, in het weekeinde gebruiken ze hopeloos veel drank, cocaïne en allerlei pillen. De korpschef verzet zich tegen de 'normalisering' en 'romantisering' van harddrugsgebruik. Want volgens hem is er een 'intrinsieke en sterke link' tussen drugsgebruik, en de ondermijnende effecten van drugsmisdaad. Dus: wie drugs gebruikt, houdt een misdadig systeem in stand. Zonder gebruikers geen handel of productie – en dus ook veel minder misdaad.

Ik vond het een intrigerende en veelzeggende vraag van Akerboom, die eigenlijk nog veel meer vragen oproept – aan politici, aan bestuurders, overheidsdiensten. Defensie hanteert een soort zerotolerancebeleid als het gaat om drugs. De politie heeft een beroepscode, waarin staat: "Ik ben wilskrachtig en voorkom verslavingen. Ik gebruik geen soft- en harddrugs en voorkom dat alcohol invloed heeft op mijn functioneren." In 2017 zijn bij de Nationale Politie vier mensen ontslagen vanwege druggerelateerde incidenten. Het Openbaar Ministerie heeft geen specifieke beleidslijn voor drugs: gebruik van harddrugs tijdens werktijd zal altijd worden opgevat als 'plichtsverzuim'; dat kan ook het geval zijn als het gebeurt in privétijd. Aantal gemelde voorvallen in 2017: nul. Zou dat het héle verhaal zijn?

"Het officiële overheidsbeleid is: doe het niet, begin er niet aan."

De oproep van Akerboom legt ook de paradox van ’t falen van een gedoogbeleid bloot; gebruikers van harddrugs worden strafrechtelijk amper aangepakt. Het officiële overheidsbeleid is: doe het niet, begin er niet aan. En verder zijn de trefwoorden vooral: preventie en voorlichting. En, oer-Hollands: 'harm reduction'. Het voorkomen van grote effecten op de volksgezondheid, door een vorm van terughoudendheid, door advies, om te voorkomen dat grote groepen gebruikers ondergronds gaan.

Als je 'middelengebruik' op een rij zet, is alcohol letterlijk een veel grotere killer dan drugs. En als gevolg van roken overlijdt nog eens een veelvoud van mensen, vergeleken met alcohol. Tegelijkertijd zien we de afgelopen jaren verontrustende berichten over – bijvoorbeeld – het verslavende karakter van GHB, Amerikaans onderzoek dat wijst op de mogelijke risico's van hartfalen en hartinfarcten bij xtc- en cocaïnegebruik, langetermijneffecten van xtc-gebruik, een toenemend aantal overdoseringen bij alle soorten drugs. In 2016 gebruikten 390.000 mensen van 18 jaar en ouder xtc, 230.000 mensen gebruikten cocaïne en 180.000 mensen amfetamine.

"We nemen al jaren een koppositie in Europa in, in de afdeling spuiten en slikken en snuiven."

Deze week verschijnt het nieuwe Trimbos-rapport (Nationale Drug Monitor), en er is geen enkele reden om aan te nemen dat (hard)drugs minder ingeburgerd of populair zullen blijken te zijn. We nemen al jaren een koppositie in Europa in, in de afdeling spuiten en slikken en snuiven. Liberaal land, lekker tolerant. Nederland gidsland, Nederland gedoogland. We leken er wel een beetje trots op: kanttekeningen worden wat lacherig afgedaan. Ach, zo'n pilletje. Of een lijntje. Have fun! We spreken niet voor niets van 'partydrugs', of 'love-drug'. Wacht maar tot je kind overlijdt, als het per ongeluk te snel te hoge doseringen slikt. Gezellig thuisbezorgd, door de lokale dealer. Sommigen bepleiten legalisering. Arjen Lubach brak er een lans voor. "Van xtc word je niet agressief, maar een soort wandelend poëziealbum." GroenLinks sloot zich erbij aan; de partij had het in ’t verleden al vaker bepleit, maar was een roepende in de Haagse woestijn

Sommige experts zeggen dat bijvoorbeeld xtc minder schadelijk is dan alcohol, of tabak, en wijzen op de voordelen van decriminalisering: minder gedumpt afval, minder misdaad, beter toezicht op de kwaliteit van pillen. Ik zie er nog geen politieke meerderheden voor ontstaan, ook omdat twijfel over – mogelijke - schadelijke effecten groeit. Zie je het voor je? Het kabinet dat internationaal de boer op gaat om harddrugs te legaliseren, onder het motto dat de overheid 'de regie' neemt? Vooralsnog is de proef met softdrugs in 'wietgemeenten' nog niet eens van de grond gekomen.

"Scholieren die worden geronseld en het criminele circuit ingezogen: de nieuwe generatie drugsmaffia."

Dat het Nederlandse (hard)drugsbeleid piept en kraakt, is wel duidelijk. Als er zo massaal gebruikt wordt, komen grenzen vanzelf wel in zicht. Ook al omdat Nederland de pillenfabriek en drugsrotonde van de wereld is. Lees dit recente rapport: 'Waar een klein land groot in kan zijn'.

Nederland distributieland. Prima logistiek. Iedereen doet mee. Topcriminelen, halve wijken, vriendennetwerken. Overal zien we de tekenen: laboratoria in boerderijen, in wijken, op industrieterreinen, vakantieparken. Dumpen van afval bij de carwash, of in de giertank. Ripdeals. Liquidaties. Onschuldigen die worden vermoord. Scholieren die worden geronseld en het criminele circuit ingezogen: de nieuwe generatie drugsmaffia. Schimmige vastgoeddeals, malafide geldstromen. Iedereen profiteert: in de criminele industrie van de productie van synthetische drugs wordt jaarlijks naar schatting bijna 19 miljard euro omgezet.

"Er is een niet te beteugelen monster gecreëerd, waarbij we vrolijk wegkeken."

Het onderzoek naar de omvang van drugscriminaliteit in Nederland zou eigenlijk geen verrassing mogen zijn. Europol rapporteerde al eerder over de gigantische productie en export vanuit Nederland. De politie trouwens zelf ook. Wat het meest opvalt in de pijnlijke analyse van de Politieacademie is hoe volksgezondheid de overhand kreeg in het beleid, handhaving uit beeld verdween en expertise bij de recherche letterlijk werd weggereorganiseerd, en 'ondermijning' een thema werd dat vaak via bestuursrecht wordt aangepakt. Af en toe werd er weer even gas gegeven in het strafrecht, als er uit het buitenland te veel kritiek kwam op ‘narcostaat Nederland'. Het opsporingsbelang – lees: strafrecht - is 'relatief zwak vertegenwoordigd', zeggen de onderzoekers eufemistisch. Tussen de regels door lees je de (anonieme) frustratie van functionarissen van politie en OM.

Er is een niet te beteugelen monster gecreëerd, waarbij we vrolijk wegkeken. Dan ben je er niet met 100 miljoen euro aan bestrijding van (drugs)criminaliteit. Het wachten is op een staatscommissie, die zich gaat buigen over de toekomst van álle aspecten van het drugsbeleid. Maar dat zal de komende tien jaar wel niet haalbaar zijn. Doe mij dan maar een parlementaire enquête, die genadeloos ontleedt hoe we onszelf in een kwart eeuw in de eigen voet hebben geschoten en de terugtredende staat het monster liet groeien. Jaar in, jaar uit.