Jos Heymans

Red de democratie!

15 december 2018 06:00

Politiek columnist Jos Heymans over wat hem opvalt in de Haagse en Europese politiek

Het werd weleens tijd. Onze democratie is 200 jaar oud, maar het stelsel is al honderd jaar niet meer aangepast. De laatste keer gebeurde dat in 1919, toen vrouwen mochten gaan stemmen. Hoogste tijd dus voor aanpassingen van de democratie en de rechtsstaat. Een staatscommissie onder leiding van Commissaris van de Koning en oud-minister Johan Remkes heeft bijna twee jaar nagedacht, onderzoek gedaan en gesprekken gevoerd met als resultaat 83 suggesties om onze democratische rechtsstaat te moderniseren.

Volgens Remkes is dat hard nodig. De kloof tussen hoog- en laagopgeleid groeit. Veranderingen gaan snel en zijn voor veel mensen nauwelijks bij te benen. Steeds meer burgers haken af, omdat ze vinden dat hun stem niet wordt gehoord. Naar hun kritiek, die op de sociale media overal te vinden is, wordt in Den Haag niet of onvoldoende geluisterd. Mensen snappen niet waarom vluchtelingen voorrang krijgen bij de toewijzing van woningen, waarom de economie draait als een tierelier maar dat je dat niet terugziet in je salaris. Ze snappen niet waarom het kabinet grootverdieners wilde ontzien door de dividendbelasting af te schaffen.

Overal in de wereld groeit de aanhang van populistische partijen; leiders met dictatoriale trekjes krijgen meer en meer aanzien omdat ze zo helder zijn. Trump in de VS, Duda in Polen, Orbán in Hongarije. Goedkope retoriek, die je ook in Nederland ziet. Grenzen dicht, terug naar de gulden, weg met de Europese Unie; kretologie die lekker bekt maar geen oplossingen biedt. Kijk hoe de Britten worstelen met hun vertrek uit de EU; hoe ze toch eigenlijk niet zo onafhankelijk van Europa willen zijn.

In 1985 deponeerde Ferry Mingelen, toen nog Den Haag Vandaag, het rapport van de staatscommissie-Biesheuvel bijna provocerend in de prullenmand.

Ook de boze kiezer heeft recht op antwoorden, moet ons democratisch stelsel kunnen koesteren en moet zich vertegenwoordigd voelen door onze politici in de gemeenteraad, in de provincie, in de Eerste en Tweede Kamer. En dat gebeurt steeds minder. Niet dat de democratie nu meteen op omvallen staat, maar we moeten volgens Remkes wel alert zijn. Zijn commissie heeft in 23 bijeenkomsten gesproken met burgers en andere experts; honderden mensen hebben via websites en andere digitale kanalen adviezen gegeven hoe het allemaal beter kan, hoe politiek en burgers elkaar beter gaan begrijpen. Dat vergt inspanningen, vooral van de politiek.

De meest in het oog springende veranderingen - de invoering van een bindend referendum, een gekozen formateur die uiteindelijk na de formatie minister-president wordt, en een Constitutioneel Hof dat wetten aan de Grondwet toetst – zijn deze week uit en te na besproken in de media. Zo ook een ander kiesstelsel, waarbij burgers kunnen kiezen: stemmen op een partij of stemmen of een persoon. De lijsttrekker is daardoor niet meer automatisch degene op wie de meeste mensen stemmen; voorkeursstemmen worden belangrijker en politici op wie persoonlijk is gestemd maken een veel grotere kans om in de Tweede Kamer te komen. Het maakt, denkt Remkes, dat de democratie voor meer mensen gaat werken.

Maar of al die voorstellen ook daadwerkelijk worden ingevoerd, is nog maar de vraag. Wie naar het verleden kijkt, kan niet hoopvol gestemd zijn. Na de Tweede Wereldoorlog hebben zo’n tien (staats)commissies zich gebogen over de grondwet, de rechtsstaat en het kiesstelsel. Slechts een handjevol suggesties zijn door het kabinet overgenomen. In 1985 deponeerde Ferry Mingelen, toen nog Den Haag Vandaag, het rapport van de staatscommissie-Biesheuvel bijna provocerend in de prullenmand. Dat was, volgens Mingelen, wat het kabinet ermee zou doen. Hij kreeg gelijk.

Ook al waarschuwt Remkes dat het kabinet niet vrijblijvend kan shoppen in de hoeveelheid voorstellen; het zal zeker gebeuren.

Kan het rapport van Remkes rekenen op een betere lot? De commissievoorzitter gelooft van wel, ook omdat minister Ollongren van Binnenlandse Zaken, die het rapport in ontvangst nam, behoorlijk enthousiast reageerde. Maar Ollongren is van D66 en houdt dus van nature van referenda en van meer zeggenschap voor de kiezer. Of zij haar enthousiasme kan overbrengen op de rest van het kabinet, met name op de doorgaans weinig veranderingsgezinde bewindslieden van VVD en CDA, wordt de komende maanden helder. In de loop van het voorjaar laat Rutte-3 weten wat het gaat doen met de aanbevelingen van Remkes.

Het is ijdel te denken dat alle 83 ideeën ongeschonden in wetgeving worden omgezet. Ook al waarschuwt Remkes dat het kabinet niet vrijblijvend kan shoppen in de hoeveelheid voorstellen; het zal zeker gebeuren.