Jos Heymans

Vreugde en verdriet

24 november 2018 06:00

Politiek columnist Jos Heymans over wat hem opvalt in de Haagse en Europese politiek.

Het was een rare week voor D66; euforie en teleurstelling vochten om voorrang. En het was zo mooi begonnen voor partijleider Rob Jetten. Het lukte hem om de kroonbenoeming van de burgemeester uit de Grondwet te halen. Hij moest de Eerste Kamer wel beloven dat dat niet betekent dat we nu meteen overstappen naar de gekozen burgemeester, rechtstreeks dan wel via de gemeenteraad. Pas na die toezegging legden CDA en VVD zich neer bij het wetsvoorstel.

Een prestatie van formaat. Had Jetten ook wel nodig. Hij maakte geen soepele start als nieuwe fractievoorzitter. Jetten is geen geboren spreker, stampt de boodschap die hij wil uitdragen in zijn hoofd, praat daardoor als een robot en luistert niet naar vragen die hem worden gesteld. Dat was wel even wennen na de goedgebekte Pechtold. Jetten was dringend toe aan een succesje; dat lukte deze week. Hij realiseerde een belangrijke stap om kroonbenoemingen af te schaffen. Een doel dat de partij al sinds haar oprichting in 1966 nastreeft. Dat is een felicitatie waard.

Maar datzelfde D66 moest deze week ook een pijnlijke nederlaag incasseren. Bij tussentijdse verkiezingen vanwege de samenvoeging Groningen, Haren en Ten Boer duikelde de partij van negen naar vijf zetels. Dat is meer dan een halvering als je beseft dat de gemeenteraad van 39 naar 45 raadszetels is gegaan. D66 moest de titel van grootste partij van Groningen afstaan aan GroenLinks, dat van vier naar elf zetels ging.

"Dat het CDA toch als grootste uit de herindelingsverkiezingen kwam, bevestigt nog maar eens dat het CDA een echte plattelandspartij is."

Nu lag de uitslag wel een beetje voor de hand. Het gaat als je naar de peilingen kijkt al een tijdje niet goed met D66. De partij verliest vanaf het moment dat het toetrad tot het kabinet Rutte-3. Het lijkt wel alsof regeren niet door de kiezer wordt gewaardeerd. Ook VVD en CDA staan er niet goed voor in de peilingen; alleen de kleinste regeringspartij ChristenUnie weet zich te handhaven.

Dat het CDA toch als grootste uit de herindelingsverkiezingen kwam (in 37 gemeenten werd gestemd voor twaalf nieuwe gemeenten), bevestigt nog maar eens dat het CDA een echte plattelandspartij is. De partij scoort nauwelijks in stedelijk gebied. Het won in vijf nieuwe gemeenten, lokale partijen in vijf andere. In de twee stedelijke gebieden, Groningen en Haarlemmermeer, werden GroenLinks en de VVD de grootste.

Het is niet nieuw dat regeringspartijen door de kiezer worden afgestraft. Het overkwam het CDA in 1994, na zeventig jaar regeringsdeelname, en in 2012 na acht jaar Balkenende en het mislukte avontuur met de PVV als gedoogpartner. De PvdA kreeg er vorig jaar van langs, na bijna vijf jaar regeren met de VVD.

"Bij GroenLinks staat nog altijd op het netvlies hoe de partij kopje onder ging, toen Jolande Sap bezweek voor de charme van Mark Rutte."

Het is sinds het aantreden van Rutte in 2010 een trend dat de VVD, dat zelf een gering verlies lijdt, zijn regeringspartners opeet. Dat was ook de grote angst bij de formatie van Rutte-3 die mede daarom zeven maanden duurde. Maar het verlangen naar het pluche woog kennelijk zwaarder dan de vrees afgestraft te worden. Dat overkomt nu CDA en D66, ondanks het voor het CDA vertekenend beeld van de verkiezingen van deze week.

GroenLinks koos vorig jaar, na verschillende pogingen van VVD, CDA en D66 om de partij in de regering te trekken, voor de oppositie. Dat had vooral inhoudelijke redenen, maar ook daar speelde de angst voor een afstraffing mee. Bij GroenLinks staat nog altijd op het netvlies hoe de partij kopje onder ging, toen Jolande Sap bezweek voor de charme van Mark Rutte om toch vooral mee te doen aan de militaire missie in Kunduz; het kostte eerst Sap en daarna haar rivaal Tofik Dibi de politieke kop en betekende bijna het einde van GroenLinks.

Het gaat nu goed met de partij van Jesse Klaver, bijzonder goed zelfs. Maar als dat zo doorgaat, komt er een moment dat GroenLinks niet langer onder regeringsverantwoordelijkheid uit komt. Het is voor die partij te hopen dat ze dan niet met de VVD in zee moeten gaan; dat is te veel partijen heel slecht bevallen.