Pieter Klein

De belegeringsziekte van Mark Rutte

10 september 2018 14:39

Dit weekeinde viel het kwartje. Ik keek naar de 10-delige documentaireserie The Vietnam War, waarin het falen van de Amerikaanse interventie genadeloos wordt gefileerd. En het stelselmatig besodemieteren van volk en volksvertegenwoordiging over die oorlog. Achtereenvolgende regeringen hadden last van 'siege mentality': belegeringsmentaliteit.

Op goede momenten, in de sport, leidt dit tot solidarisering en de wil om te winnen, jouw team als underdog, en geeft het kracht. In politiek en bestuur leidt dit fenomeen al snel tot een gevoel van slachtofferschap (iedereen is gemeen en tegen ons), defensief gedrag en, voor je het weet, taxatiefouten en blunders.

Onder deze ziekte gaat Mark Rutte dus gebukt, dacht ik. Belegeringsmentaliteit. Alleen in de bunker van z'n Torentje, zit-ie daar, met z'n hele dikke dossier afschaffing dividendbelasting. Het volk mort, de oppositie bonkt op de poort, sommige coalitietroepen zouden liefst deserteren, alle economen maken z'n plannen belachelijk.

''Dit was hét moment om door te pakken.''

Geen wonder dat Mark Rutte symptomen vertoont van wat massacommunicatie-experts 'hostile media effect' noemen; die rotmedia blijven maar kritisch en hinderlijk volgen. Mark Rutte als Calimero: ''Het is niet eerlijk!'' Vandaar het geklaag uit VVD-kring over een gebrek aan 'Oranjegevoel'.

Rutte gooit het nu over een andere boeg, noemt het een 'bizarre maatregel', die toch nodig is. Wonderlijke manier om je beleid te verkopen. Ik ben waarschijnlijk de enige en laatste Nederlander die de ratio achter het schrappen van de taks nog wel kan volgen. Onder Europese en internationale druk is er steeds minder ruimte voor Nederland als belastingparadijs, pardon: een gunstig vestigingsklimaat. En, met brexit in aantocht, was dit hét moment om door te pakken. Tot zover mijn Oranjegevoel.

Verder deugt bijna alles niet aan dit dossier. De afschaffing van de dividendtaks stond in geen enkel verkiezingsprogramma; aan de onderhandelingstafel kwam het er op de valreep doorheen. Omdat de VVD er te bekaaid af kwam. Je zou zeggen dat dit dwingt tot meer verantwoording over een slordige 2 miljard euro. Maar nee. Toen de storm opstak, nam het belegerde kabinet weloverwogen een foute afslag: alle verdedigingslinies omhoog.

"Toen gingen in de bunker van de macht alle alarmbellen af."

Rutte kreeg last van een Nixoniaanse vergeetachtigheid: nee, geen enkel memo gezien. Bizar. Het bleek een besmettelijke ziekte. Er zijn vingerafdrukken van regie. Het ministerie van Financiën wist ook niets, antwoordde niet op persvragen en verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Dat we tóch meer weten, danken we aan het Amsterdam Centre for Tax Law van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Nadat Financiën het vertikte antwoord te geven op het verzoek van 16 november 2017, stapte de universiteit eind januari naar de rechter. Toen gingen in de bunker van de macht alle alarmbellen af. Als de rechter mee gaat kijken.

Op 16 maart biechtte Financiën in een beslissing op dat er toch documenten waren; die werden allen geweigerd, maar nu was er tenminste een inventarislijst. Het dwong Rutte zich te verontschuldigen, en hij maakte – ongekend - alsnog een reeks formatiestukken openbaar. Het is geen incident, het is een patroon – en, goed beschouwd, is het een prachtige belegering, op veel fronten. Lees nog even mee.

Na de geruchtmakende publicatie van prof. Van de Streek van, jawel, de UvA over de deal tussen de Belastingdienst en Shell in 2004, over het niet betalen van dividendbelasting door Britse aandeelhouders, was er wéér een spoeddebat, en werd de Kamer vertrouwelijk ingelicht. En wéér moest Rutte opbiechten dat hij toch een memo had gekregen over deze deal, namelijk in 2014, van het ministerie van Financiën. In dat jaar moest de deal uit 2004 worden vernieuwd, vanwege de overname door Shell van British Gas. Was de premier ook weer even vergeten. Nog boeiender: hij had niet op zijn eigen ministerie ‘naslag’ gedaan, maar Financiën werd wakker.

"Fascinerend om te zien hoe het ministerie van Algemene Zaken zich uit al die procedures probeert te wurmen en andere ministeries het vuile werk laat opknappen."

Vrijdagavond was het weer bal. Het ministerie van Financiën publiceerde plots een reeks beslissingen op Wob-verzoeken (waarvan enkele al uit januari stamden), en wat bleek? De premier had al vlak na zijn aantreden in 2010 met Shell gesproken over, jawel, de dividendbelasting. In de VVD werd regelmatig gepleit voor afschaffing. Ook in de marge van de ministerraad kwam de dividendbelasting aan de orde.

Lees vooral niet al die hevig gecensureerde stukken, want alles wat relevant is houden ze tegenwoordig geheim, maar kijk vooral naar de inventarislijst, en naar hoe vaak deze formulering voorkomt: ''Geweigerd. Na toepassing van de uitzonderingsgronden blijft geen leesbare informatie over.'' Fascinerend om te zien hoe het ministerie van Algemene Zaken zich uit al die procedures probeert te wurmen en andere ministeries het vuile werk laat opknappen.

Het einde is nog lang niet in zicht, want het spoor voert nog verder terug. Voor de zomer hoorde RTL Nieuws van een reeks bronnen een opmerkelijk verhaal. Zij zeggen: het was oud-CDA-premier Jan Peter Balkenende die al in 2004 persoonlijk aan Shell zou hebben beloofd dat de dividendbelasting eraan zou gaan. Exact om dezelfde reden als recent bij Unilever, dat moest besluiten over de locatie van het hoofdkantoor. Wat Balkenende aan Shell beloofde, kon hij politiek niet waarmaken.

"Veel mensen die iets zouden kunnen of moeten weten, gaven niet thuis."

Het stuitte op verzet van VVD-minister Gerrit Zalm. Te duur, vond Zalm. Samen met staatssecretaris Joop Wijn verhielp hij het ongemak van Shell met die omstreden, mogelijk illegale deal met Shell. Britse aandeelhouders hoefden via een constructie geen dividendtaks te betalen. Het was – oh ironie - de tijd van 'Vinkenslag', waarin duidelijk werd dat de overheid reeksen afspraken had gemaakt die 'contra legem' waren – tegen de wet. Opmerkelijk is ook dat Joop Wijn vlak daarna openlijk begon te pleiten voor een – geleidelijke – afschaffing van de dividendbelasting.

Of het verhaal over Balkenende waar is, weten we niet. Onze werkhypothese was dat Mark Rutte dit in de formatie moet hebben geweten – zou Gerrit Zalm, toen minister, sinds 2013 commissaris van Shell én informateur van dit kabinet, dit niet aan Rutte hebben verteld? Onze bronnen waren consistent, maar veel mensen die iets zouden kunnen of moeten weten, gaven niet thuis: 'Geen herinneringen'.

"Inmiddels denk ik dat het iemand goed uit kwam om dit te vergeten."

We dienden een Wob-verzoek in, bij Financiën, om een spoor van documenten terug te vinden uit 2003, 2004, 2005.  Het antwoord kwam ditmaal bijna per kerende post, begin juli: alles is geheim, en omdat alles geheim is, kunt u het heen en weer krijgen, en krijgt u ook geen documenten waaruit blijkt wat het ministerie van Algemene Zaken – lees Mark Rutte – weet. Geen inventarislijst – niets. Dat wordt dus de gang naar de bestuursrechter, als we überhaupt willen weten welke documenten er zijn.

Ik meld het maar even, omdat me vrijdagavond opviel dat staatssecretaris Menno Snel van Financiën een brief naar de Tweede Kamer stuurde over alle Wob-verzoeken die te maken hebben met de dividendbelasting. (Heel gek ook: bijna geen document uit 2004 te bekennen…). De brief laat uiteraard ruimte voor interpretatie, maar ik kreeg de stellige indruk dat het besluit over het verzoek van RTL Nieuws expliciet niet werd benoemd. Het kan natuurlijk toeval zijn, of misschien is men het in alle hectiek gewoon vergeten. Inmiddels denk ik dat het iemand goed uit kwam om dit te vergeten.

Ik dacht: succes met je belegeringsmentaliteit.  Wie ongeloofwaardigheid zaait, zal argwaan oogsten.

Pieter Klein

(Met dank aan Stephan Koole en Yoeri Vugts)