Jaap van Deurzen

De waanzin van Utøya

10 juni 2018 06:00

"Het is zo belangrijk dat we hier zijn, begrijp je dat niet? Luister nou even naar me. We zitten hier op een eiland! Dit is zo'n beetje de veiligste plek op aarde. Maak je geen zorgen", zegt Kaja tegen haar moeder als die mobiel belt. Ze is de fictieve hoofdpersoon uit de Noorse film Utøya 22. Juli, die hier vanaf volgende week in de bioscopen is te zien.

Kaja's moeder maakt zich zorgen over de bomaanslag in Oslo. Op 22 juli 2011 is daar om zeventien minuten over drie een gigantische bom ontploft. Er vallen acht doden. Geen mens weet dan nog wie de dader is. Ook op het eilandje Utøya, waar de jonge Noorse sociaaldemocraten hun zomerkamp hebben opgeslagen, vragen ze zich af wat er is gebeurd. Er ontstaan levendige discussies. Het is het meest ontspannen deel van de film.

"De eerste schoten zijn een verbijsterend keerpunt in de film."

Dan stapt Anders Behring Breivik het eiland op. In de film zien we alleen zijn schimmige schaduw. Zwaar bewapend en gekleed in een politie-uniform schiet hij als een wilde om zich heen en vermoordt 69 mensen. De meeste slachtoffers zijn pubers. Breivik houdt de sociaaldemocraten verantwoordelijk voor de instroom van islamieten in Europa. Dit zal ze leren, beweert hij later.

Die eerste schoten zijn een verbijsterend keerpunt in de film. Mijn adem stokt. Ik hoor mezelf 'Nee, nee, nee' roepen en sla de handen voor mijn gezicht. Ik zie en voel de panische angst van de jongeren. De tranen stromen over mijn wangen.

Ik ben terug op Utøya. Het is april 2012 en cameraman Han Pannevis en ik lopen over het volkomen verlaten eilandje, dat weer helemaal schoon is geschrobd. We zijn er afgezet door Kasper Ilaug. Dat is een getraumatiseerde reddingswerker die met zijn boot 25 jongeren van het eiland heeft gehaald.

"Het keiharde geluid lijkt op een repeteergeweer. Angstaanjagend."

Han en ik lopen rond en proberen ons een beeld te vormen van de gruwelijkheden die zich hier hebben afgespeeld. Plotseling horen we een specht die op een boomstam begint te beuken. Het keiharde geluid lijkt op een repeteergeweer. Angstaanjagend.

In de film hoor ik alle 410 schoten die Breivik in het echt heeft afgevuurd. 72 minuten lang volg ik de panische vlucht van Kaja over het piepkleine eiland. Zolang heeft Breivik tekeer kunnen gaan. Kaja is op zoek naar haar jongere zusje. De onervaren, 19-jarige actrice Andrea Berntzen acteert fenomenaal.

De Nederlandse trailer van Utøya 22. Juli, de film die vanaf 14 juni in de bioscoop te zien is.

Cameraman Martin Otterbeck verricht een technisch hoogstandje. De film wordt namelijk in één take opgenomen. We rennen, vallen en struikelen met Kaja over het eiland. De camera laat haar geen moment met rust. Soms staren we minutenlang in de wijd opengesperde ogen van het angstige meisje. Het is hypnotiserend.

"Film kan tonen wat in woorden niet lukt."

De Noorse regisseur Erik Poppe heeft willens en wetens een film afgeleverd die pijn doet. Volgens hem is de aandacht voor het drama aan het wegebben. De kritiek dat de film te vroeg is verschenen, wuift hij weg. "Wanneer moet je het dan doen?" Zijn film is gebaseerd op gesprekken met overlevenden. De nu 24-jarige ooggetuige Ingrid Endredud heeft hem van begin af aan geadviseerd en zegt: "Als ik over Utøya spreek, dan voel ik afstand tussen wat er is gebeurd en mijn eigen woorden. Film kan tonen wat in woorden niet lukt." Ze heeft gelijk.

Opeens denk ik aan het gesprek dat ik had met Adrian Pracon, één van de overlevenden. Hij dook het ijskoude water van de fjord in, maar hield het niet uit en stapte weer aan land. Daar stond Breivik, die zijn geweer op hem richtte. "Skytt inte", stamelde Pracon. Schiet niet! Toen gebeurde het wonder: Breivik draaide zich om en liep weg.

Later werd de jongen alsnog door zijn schouder geschoten, maar hij overleefde. Het is onbevattelijk. Heel vrolijk word je niet van de film, maar voor het eerst komen we in de buurt van wat zich op Utøya heeft afgespeeld, gezien door de ogen van de slachtoffers. De rechts-extreme waanzin krijgt eindelijk een gezicht. Ga dat zien!

Jaap van Deurzen