Jeroen Akkermans

MH17 en de dans om de satellietgegevens

23 september 2016 21:19

Om te huilen. Het Russische ministerie van Defensie manipuleert satellietbewijs, Oekraïne verprutst relevante data en Amerika´s minister Kerry zegt dat de Amerikanen de lancering hebben gezien maar onthoudt het publiek de harde bewijzen. Naast Amerika en Rusland houden mogelijk ook landen als China, Frankrijk, Japan en Duitsland zich met hun surveillancesatellieten van de domme. Je gaat denken dat deze staten MH17 met 298 passagiers en bemanningsleden aan boord in de steek hebben gelaten. Alleen de gedachte al is ondraaglijk.

Thumbnail

Het is alleen al daarom een prestatie van formaat dat het Joint Investigation Team (JIT) aanstaande woensdag de herkomst van de raket en de lanceerpositie publiceert. De informatie brengt de daders achter de aanslag in het nauw. Om ondanks de tegenwerking toch tot harde conclusies te komen kun je ervan uitgaan dat de onderzoekers forensisch- en bodemonderzoek hebben gedaan, analyses van referentiemateriaal hebben gemaakt met duiding van experts en is er een duizelingwekkend aantal webgegevens doorgespit.  

"Burgers worden gedood, raken gewond, ontheemd. De schreeuw gaat telkens door merg en been."

Onderzoekers zijn wel gewend aan monnikenwerk, maar hier is hen mogelijk cruciale informatie onthouden. Hoe zit dat eigenlijk? In hoeverre maken partijen die onderzoekers relevante informatie onthouden zich strafbaar, bijvoorbeeld? Dan moeten we eerst nader bekijken wat satellietinformatie betekent, wie wat beheert. En daar begint het probleem.

Het zijn vooral de inlichtingendiensten die uiteindelijk bepalen wie de sleutel krijgt en spionnen wensen van nature geen pottenkijkers. Ook niet waar gesmeekt wordt om bewijslast tegen daders achter een aanslag op MH17, een bombardement op een ziekenhuis of een hulpkonvooi.

Burgers worden gedood, raken gewond, ontheemd. De schreeuw gaat telkens door merg en been. Het meest gruwelijke geweld haalt de voorpagina´s, maar gevraagd naar daders achter de aanslagen blijft het meestal bij beschuldigingen over en weer omdat niemand harde bewijzen levert. Over tot de orde van de dag.

Maar zo gaan we telkens voorbij aan de ruimtecamera's die wereldwijd registreren wat er bijvoorbeeld in of uit de lucht geschoten wordt. Het publiek kan geen beroep doen op de videoscheids, dat recht is voorbehouden aan een select clubje ruimtebewakers. Het is maar dat u het weet.     

"Uit de woorden van Westerbeke maakte ik op dat we de satellietdata maar moesten vergeten. Geen reddingsboei dus in de golf van speculaties."

In dit macabere machtsspel is het JIT een maatje te klein gebleken. In een vroeg stadium liet het de hoop op satellietbeeld al varen. Hoofdaanklager Fred Westerbeke gaf in een interview met NRC in december 2014 aan dat de onderzoekers het zonder 'wonderplaatjes' moesten stellen: "Er zijn geen satellietbeelden in de zin van een filmpje waarop je een raket de lucht in ziet gaan. Er ligt geen conclusive evidence bij inlichtingendiensten met hét antwoord op alle vragen." Uit de woorden van Westerbeke maakte ik op dat we de satellietdata maar moesten vergeten. Geen reddingsboei dus in de golf van speculaties. Het publiek is niet kwalijk te nemen dat het desondanks steeds harder riep om een waterdicht 'wonderplaatje'.  

De verwachtingen zijn hoog. We zien liefst een feilloze registratie van de aanslag op MH17. Dan moet je je voorstellen dat onomstotelijk is vastgelegd hoe een raket met 3600 kilometer per uur op zijn doel jaagt dat in tegenovergestelde richting met ruim 900 kilometer per uur komt aanvliegen waarna 70 (!) kilo munitie explodeert. Vervolgens stort de plaats delict tien kilometer omlaag in een noodgang door wolken en langs zijwinden. Dat zijn veel variabelen. Dan wil je een beroep kunnen doen op de referentie van observatie-instrumenten. Daar komt ook wat geluk bij kijken.

Geluk? Voor heldere satellietbeelden is stralend weer gevraagd. De pech is dat de zon het grotendeels liet afweten rond het tijdstip van de aanslag. Onweersbuien waren onderweg. Er was geen vrij zicht op de onheilsplek, zoals hier te zien is: 

Het troebele beeld werd bevestigd door het weerstation van Rostov op zo´n 150 kilometer van het rampgebied, net over de grens in Rusland en vlak voor de inslag. 

Resten van MH17 en het moordwapen kwamen vervolgens in een warm en vochtig oorlogsgebied terecht, verspreid over een oppervlakte van 50 vierkante kilometer. De onderzoeker die achteraf kwam kijken, kon het bijna niet slechter treffen. 

'De grootste plaats delict ter wereld' wel door verdachten vrij betreden worden maar aanvankelijk niet door internationale onderzoekers.

De aaneenschakeling van ontelbare 'storende' variabelen is een ramp op zichzelf voor de onderzoeker. Bovendien kon 'de grootste plaats delict ter wereld' wel door verdachten vrij betreden worden maar aanvankelijk niet door internationale onderzoekers. Nederlanders werden gezien als handlangers van de regering in Kiev, de vijand dus. Dan is het lastig opereren. Voor de berging van de lichamen moest terecht alles wijken maar het onderzoek naar de toedracht zat meteen klem tussen twee vuren. Een onderzoeker vraagt rust, maar hier was het oorlog met beschietingen op de MH17-zone. Het was er vooral de eerste maanden na de aanslag niet pluis. 

De wrakstukken bleven in de oorlogszone liggen. Cruciale sporen konden vervuild of zelfs gewist worden. Het duurde vier maanden vóór de eerste fragmenten ter onderzoek naar Nederland werden overgebracht. Begin 2015 was slechts 20 tot 25 procent van het vliegtuig in Nederland aangekomen. De specialisten moesten het ermee doen. De rest is verbrand, verpulverd of niet meer teruggevonden. Durf dan nog maar eens de exacte lanceerlocatie en identiteit van de raket op tafel te leggen. Je wenst de onderzoekers alle geluk en medewerking van de wereld toe.

Maar we hebben het hier over al dan niet bewuste tegenwerking van satellieteigenaren, verraderlijke weersomstandigheden, oorlog, vijandige rebellen in het 'onderzoeksgebied' en een maandenlange vertraging in het forensisch onderzoek. Ik kan onder deze omstandigheden slechts één mogelijk voordeel bedenken: Waar geschoten wordt houden alle partijen elkaar extra goed in de gaten. Om de vijand een stap voor te zijn moet je hem wel eerst zien.

"In oorlogstijd zijn vriend en vijand klaarwakker, bij 'wargames' is het niet anders." 

Observatie-instrumenten zijn essentieel aan het front dus ook in de strijd om Oost-Oekraïne. In oorlogstijd wordt zelden aan periodiek onderhoud gedaan en worden radargegevens niet zonder reden gewist. Ze verdwijnen ook niet zomaar om ruim twee jaar later en zes dagen vóór de presentatie van het JIT op 28 september ineens weer op te duiken. Het gesjoemel is onderdeel van de informatie-oorlog en die reikt tot ver achter de linies.

Ook omstanders voeden de geruchtenstroom. 25 schepen van NAVO-bondgenoten voor de Oekraïnse kust zouden niets meegekregen hebben van de aanslag op MH17. 17 juli was de slotdag van NAVO-oefening 'BREEZE 2014' in de Zwarte Zee. In oorlogstijd zijn vriend en vijand klaarwakker, bij 'wargames' is het niet anders. Maar als de toenmalige Amerikaanse NAVO-opperbevelhebber in Europa Breedlove zegt dat er niets over MH17 te vertellen is, dan heeft de onderzoeker dit te slikken.

Militaire geheimen zijn de potentiële atoomwapens van de informatie-oorlog. Het is niet de bedoeling om die tot ontploffing te brengen, daarmee gaat het dreigingspotentieel verloren en dan zijn de gevolgen niet te overzien. Elk defensie-apparaat is voorgeprogrammeerd op geheimhouding van cruciale informatie, niet op de vrijgave. Als buitenstaander krijg je dus bijna geen vat op de propaganda- en censuurwetten van een defensie-apparaat. Er worden alleen geheimen prijsgegeven onder zware publieke druk of als er iets tegenover staat. En wat hebben onderzoekers nou te bieden? Met waarheid kom je aan het front niet ver.

"Het is in het belang van de Amerikanen om hun aartsvijand te ontmaskeren, zou je denken. Maar ze spelen de troefkaart niet uit."

Ook de journalist zoekt waarheid, maar zonder alle feiten blijft het speculeren. Neem de Russische steun voor de rebellen. Op 11 november 2014 zie ik op klaarlichte dag aan de hoofdweg ten oosten van de MH17-zone, zo'n 30 kilometer van de grens met Rusland, een militaire colonne in westelijke richting langsrijden.

Thumbnail
Thumbnail
Thumbnail

Ik hield het op versterkingen uit Rusland, maar deelname van officiële Russische troepen in de strijd om Donbas wordt in Moskou ten stelligste ontkend.

Maar als ik ze met eigen ogen kan zien, dan moeten de instrumenten van Breedlove dergelijke troepenverplaatsingen over de Russische grens ook waarnemen. Het is in het belang van de Amerikanen om hun aartsvijand te ontmaskeren, zou je denken. Maar ze spelen de troefkaart niet uit. Het geheim is ze blijkbaar meer waard dan de ontmaskering ervan. 

De oorlog om Donbas is voor de Amerikanen blijkbaar geen 'gamechanger'. Na MH17 leek het even die kant op te gaan, getuige de 'Our-trajectory-shows-that-it-went-to-the-aircraft'-verkondiging van de Amerikaanse minister Kerry, maar ook de aanslag is daar inmiddels tot voetnoot gedegradeerd. Het spel is naar elders verplaatst. Voor de Amerikanen is er geen noodzaak om zich openlijk in de kaarten te laten kijken en geheime technische en kostbare gegevens van de satelliet met vriend en vijand te delen. En de foto´s van de journalist? Och, dat zegt toch niets. Er kan met foto's gerotzooid zijn. Laat iedereen maar speculeren.   

MH17 dreigde dezelfde kant op te gaan. De kans op een 'wonderplaatje' van de aanslag op MH17 is volgens Westerbeke verkeken, maar wie zegt dat er maar één 'wonderplaatje' te halen zou zijn? Toch eens even kijken. Er zijn meerdere instrumenten die mogelijk zicht op de laatste seconden van MH17 hadden:   

  • Space Based Infra Red System. (SBIRS) Waarschijnlijk beschikken alleen de Amerikanen over dit systeem. Bij uitstek geschikt voor de detectie van raketlanceringen. Voordeel van het systeem is dat het dwars door de wolken kijkt. Als een SBIRS wat ontdekt kan een sensor erop worden gezet om de locatie vanaf dat moment zonder oponthoud waar te nemen. Volgens satellietexpert Dr. Marco Langbroek is de kans groot dat er liefst 3 satellieten zicht op het oorlogsgebied hadden. Nou!
  • Signals Intelligence Radiosignalen. (SIGINT) Als er een luchtafweerraket wordt afgeschoten moeten SIGINT de bijbehorende radarsystemen van de raketinstallatie kunnen aftappen. De oren van liefst 7 SIGINT-satellieten hadden in principe dekking tot in het (oorlogs-) gebied van Oost-Oekraïne . Nou!
  • Radarsatellieten. Vier primaire/secundaire civiele radarstations zouden Oost-Oekraïne kunnen afdekken volgens ground-based radarexpert professor Piet van Genderen (TU Delft). Drie aan Oekraïnse kant en één in Rostov net over de grens in Rusland. Langbroek geeft bovendien aan dat een Amerikaanse militaire SAR-satelliet (FIA Radar 3) zes minuten na de aanslag een passage maakte langs de ramplokatie. Nou!
  • Beeldsatellieten. Die zijn gevoelig voor bewolking. Maar de USA-161 bijvoorbeeld had oog (in weliswaar zeer schuine hoek) op de ramplokatie. Enkele weken later is deze datadrager afgedankt, maar gezien het belang van MH17 mag een onderzoeker ervan uitgaan dat onze Amerikaanse bondgenoot voordien de gegevens op relevantie heeft gecontroleerd. Nou!   

"Het was alsof een kleuter met krijt een boog op een zwart blaadje had getekend. Ik mocht er alleen even naar kijken." 

Een SBIRS-detectie van de aanslag op MH17 is volgens ingewijden zelfs zeer waarschijnlijk, maar we mogen er ook geen wonderen van verwachten. Ik kreeg in 2009 zelf een SBIRS-afdruk stiekem onder ogen in een kaal kantoortje zonder ramen. En?

Het was alsof een kleuter met krijt een boog op een zwart blaadje had getekend. Ik mocht er alleen even naar kijken. Als de wazige tekening overeen komt met het plaatje dat de Onderzoeksraad van de Amerikanen mocht bekijken, kan OVV-leider Tjibbe Joustra niet erg onder de indruk zijn geweest. In zoverre begrijp ik die Westerbeke wel.

Het probleem met satellieten is dat ze in een baan om aarde vliegen en dus niet naar believen stilstaan. Locaties op aarde komen met een scaninterval van ruw geschat 10 seconden in beeld. Een BUK-raket is maximaal tot 30 seconden onderweg naar MH17 geweest. Stel dat een satelliet de raketbaan heeft geregistreerd dan zijn dat dus hooguit twee tot drie opnamen. Militairen hebben in de regel aan een geheim stipje genoeg om conclusies te trekken. Onderzoekers willen weten hoe het zit met dat stipje, maar mogen van de Amerikanen hun mond niet voorbijpraten. 

Thumbnail

Is dan helemaal niemand in staat om meer dan een paar puntjes door de ruimte te trekken? Het blijft bij vermoedens. Want nu belanden we in de buitencategorie van defensie waar Westerbeke alleen maar van kan dromen. Een Britse satellietexpert vertelde mij eens dat hij opnames van een zeer geheime 30 jaar oude defensiesatelliet had gezien. Het gedateerde plaatje was volgens hem scherper dan de openbare commerciële satellietbeelden van tegenwoordig. Men kan bij wijze van spreken zien of u nu een leesbril draagt. Leest u gerust verder.

Daar wil een onderzoeker meer van weten. Maar het hoge spionagegehalte maakt ook deze vorm van informatievergaring tot exclusief domein van hooggeplaatste militairen. Een handjevol politici wordt alleen ingewijd als de torenhoge kosten door het staatsbudget gejaagd moeten worden. 

Naar schatting 45.000 objecten vliegen in een baan om de aarde. Op de ruimtesnelweg ligt ook een hoop afgedankte rotzooi. Maar Rusland stelde onlangs aan het ´VN-Comité voor vreedzaam Gebruik van de Ruimte´ voor om een vrij toegankelijke database voor alle waardevolle openbare èn geheime satellieten in te stellen. Het voorstel haalde de westerse media niet.  Dat de Russen strategische redenen hebben om de hegemonie van met name de Amerikaanse geheimen in de ruimte te catalogiseren, doet niets af aan de noodzaak van een openbare database. Waarom zouden we niet mogen weten wat boven ons hoofd hangt? 

"Vrijgave van gegevens die militairen geheim willen houden wordt gezien als landverraad, ook al gaat het om een goede zaak." 

Voorlopig zijn we overgeleverd aan de geheimhouding van satellietgegevens naar goeddunken van de bewakers. Ook MH17-onderzoekers hebben dus het nakijken. Vrijgave van gegevens die militairen geheim willen houden wordt gezien als landverraad, ook al gaat het om een goede zaak. Vraag dat maar aan klokkenluider Edward Snowden.

Daar hoef je je niet bij voorbaat bij neer te leggen, maar de roep om satellietinformatie is alweer verstomd. Want wie schetst mijn verbazing? Uitgerekend de baas van Westerbeke zei begin dit jaar dat het JIT afziet van de mogelijkheid om meer satelliet- en radargegevens op te vragen. "Het OM heeft laten weten dat het ten behoeve van het strafrechtelijk onderzoek op dit moment over voldoende informatie beschikt op het gebied van radar- en satellietgegevens. Er bestaat op dit moment bij het OM dan ook geen behoefte aan het doen van verzoeken voor aanvullende informatie", zegt minister van Justitie en Veiligheid van der Steur.

Alsof satellietbewijs een overbodige luxe is voor de bepaling van het wapen en de lanceerlocatie. Zo ontstaat de indruk dat justitie het gezeur om de satellietdata zat is. Een gevoelige snaar dus

Zullen we er maar over ophouden of is MH17 een goede aanleiding om eindelijk eens iets aan al die geheimzinnigheid in de ruimte? Het is aan burgers, hun vertegenwoordigers en journalisten om staten die via satellieten spioneren, liegen, manipuleren en cruciale informatie achterhouden tot meer openheid te dwingen. Transparantie kan dienen als tegengif. Maar het middel moet wel toegediend worden.

Lastig? Ja. Overdreven? Moet je als getuige in een ordinaire moordzaak eens proberen om cruciale informatie te vervalsen of achter te houden. Je draait de bak in. Waarom zou dat voor overheidsvertegenwoordigers anders zijn dan voor burgers? Voor het antwoord heb ik geen zakdoek nodig.

Jeroen Akkermans