Pieter Klein

Een heer tussen de lijken

06 mei 2015 04:28

Twee weken geleden publiceerde RTL Nieuws over lezingen die professor George Maat gaf over de identificatie van MH17-slachtoffers, waarbij hij nauw betrokken was. Was, want sinds die uitzending is de professor kaltgestellt.

Wetenschappers en studenten voeren - onder meer via NRC Handelsblad - campagne voor eerherstel: hij is zo'n kundige collega, en aardige man. En passant wordt ons her en der 'riooljournalistiek' verweten, sensatiezucht ook, en vraagt een academicus zich zelfs hardop af hoe het kan 'dat RTL vrijuit gaat'.

Allereerst: George Maat lijkt ook mij een hartstikke aardige man. Daar gaat het niet om. Het gaat ook niet om dat hij een van de meest toonaangevende wetenschappers in zijn vakgebied is, beloond met een koninklijke onderscheiding. Maat is fysisch antropoloog en anatoom, ooit omschreven als een 'heer tussen de lijken'. Een gedreven wetenschapper die op veel plekken slachtoffers identificeerde. Kosovo, Afghanistan, de vuurwerkramp in Enschede, de tsunami, Tripoli, MH17. Maat zei zelf ooit dat hij 'het respect voor de doden nooit verloren' had: "Wat me overeind houdt is het idee dat ik iets goeds kan betekenen voor de nabestaanden."

"Ik vroeg me zelf sowieso af: moet je nou per se recent materiaal gebruiken, en moest dat nou per se van de MH17-slachtoffers zijn?"

Ik vermoed dat Maat met evenveel passie zijn lezingen gaf, iemand die gek is van z'n vak, en die liefde op een zaal probeert over te brengen. Maat wilde, zoals een van zijn collega's het zei, 'artsen opleiden met de realiteit'. Precies daar is ergens iets erg misgegaan. Maat sprak over de realiteit van het onderzoek naar MH17-slachtoffers: het onderzoek in de Van Oudheusden-kazerne in Hilversum, door het Openbaar Ministerie aangemerkt als plaats delict in verband met het opsporingsonderzoek. Ik vroeg me sowieso af: moet je nou per se recent materiaal gebruiken, en moest dat nou per se van de MH17-slachtoffers zijn?

ZIE OOK: Dit is tijdens de lezen over MH17 verteld

Collega's van de researchredactie van RTL Nieuws maakten audio-opnames van een van de lezingen, om te kunnen beoordelen wat Maat precies zei. Veel aspecten ervan vonden we nieuwswaardig en tegelijk nogal precair. We moesten nogal wat uitzoeken. Wisten nabestaanden van deze lezingen en dat daarbij foto's van lichaamsdelen werden getoond? (Nee.) Was bekend dat deze lezingen voor een breder publiek dan alleen vakgenoten werden gegeven? (Nee, maar dat had 't wel kunnen en moeten zijn.) Hoe verhielden de uitspraken van Maat ("Het was een raket, het bewijs komt van onze tafels") zich tot de absolute geheimhouding van het justitieel onderzoek? (Slecht.) Hoe wordt onder ethici gedacht over de omgang met medische geheimhouding in deze zaak? (Zeer verschillend.)

Opleiden met de realiteit is een redelijk uitgangspunt, maar laat wetenschappers niet doen alsof ze niets met smaak, zorgvuldigheid en proportionaliteit te maken hebben. Bovendien permitteerde Maat zich een welhaast onwetenschappelijke vrijheid. De hoogleraar speculeerde uitgebreid over de laatste minuten van de passagiers van rampvlucht MH17, en verhaalde over de vondst van een 'tweede mondkapje'. (Hier hoor je de collega-wetenschappers niet over).

"Nog voor de uitzending liet Maat weten dat hij in de lezingen fouten had gemaakt, en excuses aanbood"

Na uitgebreid overleg besloten wij dit detail - na harde ontkenningen van autoriteiten - niet te publiceren. Later werd dit door de politie zelf naar buiten gebracht, als voorbeeld van een faux pas van Maat. Vandaar dat ik het nu noem. RTL Nieuws volstond met het melden van het onderzoek dat de Onderzoeksraad doet naar de vraag of er iets gezegd kan worden over die laatste minuten.

Maat zei meer dingen die evident nieuwswaardig zijn; hij uitte bijvoorbeeld kritiek op de omvang van de identificatiewerkzaamheden, de onrealistische plannen die er volgens hem waren, en op de politieke druk op het team. Wij besloten uiteindelijk een select aantal feiten en uitspraken te publiceren, na hoor en wederhoor.

Nog voor de uitzending liet Maat weten dat hij in de lezingen fouten had gemaakt, en excuses aanbood: "Het spijt mij zeer dat ik hiermee mogelijk de nabestaanden heb gekwetst of onnodig heb gegriefd." Nabestaanden hadden inderdaad geen goed woord over voor de lezingen ("Zeer schokkend.")

De hardste reactie kwam van minister Ard van der Steur van Veiligheid en Justitie, volgens het treurige politiek-bestuurlijke recept: probleem isoleren, klein maken, en betrokkene moreel hardhandig in de hoek zetten. "Buitengewoon ongepast en onsmakelijk.'' Zo, daadkracht getoond, probleem van het bordje van het kabinet. Alsof Maat van hogerhand geen toestemming had z'n kennis en expertise met vakgenoten te delen.

ZIE OOK: Geen MH17-foto's meer in lezingen zonder toestemming

Van der Steur jokte in de Tweede Kamer een dag later dat hij dat niet precies wist, ook niet dat anderen eenzelfde soort kennis deelden - de minister liet ondertussen wel weten dat de samenwerking met Maat definitief was verbroken. Piero Giordano, een collega van Maat, viel weer over die snoeiharde reactie: "George Maat wordt ineens weggezet als een crimineel, na een leven lang in dienst van slachtoffers.''

"Misschien hoort bij behoorlijk bestuur dat je eens een kopje koffie drinkt en eerherstel overweegt"

Twee weken na onze publicatie zie ik nog steeds geen reden waarom we niet hadden moeten publiceren over de lezing van George Maat, op de terughoudende manier die we daarbij kozen. We toonden geen beeld, we publiceerden - ook omwille van nabestaanden - slechts een selectie, en we lieten betwiste en onjuiste aspecten weg.

Tegen de academici die het niet bevalt zou ik zeggen: dien een klacht in. Tegen minister Van der Steur zou ik zeggen: misschien hoort bij behoorlijk bestuur - nadat iemand sorry heeft gezegd - dat je eens een kopje koffie drinkt en eerherstel overweegt. En tegen George Maat dat het niet heel handig is om eerst schriftelijk formeel excuus aan te bieden, dan alsnog een 'insluiper' van RTL de schuld te geven, en daarna via de krant te laten weten: "Feitelijk heb ik niets te verbergen, noch iets misdaan."

@pieterkleinrtl