Menu Zoeken Mijn RTL Nieuws

09 juni 2015 23:56

Gij zult openbaar maken

Adjunct-hoofdredacteur Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Komt dat zien, komt dat zien! Deze week in het circus-Van Miltenburg! Iedereen zegt een hekel te hebben aan zinloze symboolwetgeving die ook nog eens flinke schadelijke effecten heeft, maar donderdag is het weer zover. De Tweede Kamer spreekt over een wetsvoorstel dat op weinig belangstelling en interesse kan rekenen, en daarom zo maar de eindstreep zou kunnen halen - politiek opportunisme wordt dan beloond omdat iedereen wegkijkt.

Wat is het probleem? Het probleem is allereerst dat niemand echt geïnteresseerd lijkt in het fenomeen openbaarheid - openbaarheid die goed is voor de kwaliteit en integriteit van het democratisch bestuur. En omdat niemand echt geïnteresseerd is, ligt een interessant rapport van de Raad voor openbaar bestuur (Gij zult openbaar maken) al twee jaar ergens in bureaulade weg te kwijnen.

"Deze Kamerleden hebben zich door regenteske bestuurders - die niet van openbaarheid houden - op pad laten sturen met een missie."

In dat rapport wordt betoogd dat het beginsel van openbaarheid vaker en ruimhartiger door de overheid moet worden toegepast. Meer eerlijkheid over gemaakte keuzes - en de feiten en adviezen die eraan ten grondslag lagen - is volgens de Raad goed voor het dichten van de kloof tussen burger en politiek. (Het zou ook veel onderzoekscommissies en parlementaire enquêtes schelen, maar dit terzijde).

Een tweede probleem is dat pogingen om verbeteringen door te voeren, zoals in een initiatief-wetsvoorstel van GroenLinks en D66, stuiten op onwil en forse tegenstand van de macht, en van degenen die daar nu toevallig even deel van uitmaken. Het derde, en acute probleem noemen we gemakshalve bij hun naam: Joost Taverne (VVD) en Manon Fokke (PvdA). Deze Kamerleden hebben zich door regenteske bestuurders - die niet van openbaarheid houden - op pad laten sturen met een missie. Het 'misbruik' van de Wet openbaarheid bestuur (Wob) moest krachtdadig worden aangepakt.

Wat is het misbruik? Het misbruik is dat er een paar mafketels, querulanten en gehaaide kantoortjes zijn die het bestuur bestoken met vage Wob-verzoeken, en daarna de zogeheten Wet dwangsom inzetten. Die wet komt er kort gezegd op neer dat een bestuursorgaan een boete (1260 euro) moet betalen, als niet binnen voorgeschreven wettelijke termijnen een fatsoenlijk besluit wordt genomen. Enfin, er kwam een heuse motie van Taverne en Fokke, minister Plasterk betaalde zich daarna scheel aan quasi-wetenschappelijke, dubieuze onderzoeken om te bewijzen dat er een probleem was, en kwam dus met een wetsvoorstel: de wet dwangsom is niet meer inzetbaar voor openbaarheid.

Ondertussen bleek dat het met de omvang van dat misbruik wel meeviel. En dat echt misbruik bovendien juridisch eenvoudig aan te pakken is. Het misbruiken van die wet dwangsom pareer je door het te kwalificeren als misbruik van procesrecht, zo oordeelden lager rechters, én de rechtsinstantie die het laatste woord heeft - de Raad van State. Voilá: Probleem opgelost.  Maar het wetsvoorstel ligt er dus nog steeds.

En wat is nou het probleem? Er zijn een heleboel problemen met dat wetsvoorstel, omdat het veel verslechteringen bevat, zoals je rechtspositie bij bezwaar, geen oog voor het belang van korte termijnen, zeker bij overzichtelijke procedures. Maar de kern is dat burgers, activisten, journalisten (en ook politici) - een belangrijk middel wordt ontnomen om hun recht te halen. Het is een stok achter de deur om tijdig een fatsoenlijk besluit af te dwingen - en daarbij gaat het nooit om het geld, de dwangsom. Het gaat om het antwoord. Ik heb zelden zoveel eensgezindheid gezien in kritiek op een wetsvoorstel: van (onderzoeks-) journalisten, advocaten, tot de keurige Raad voor de Rechtspraak. Hun oproep: doe-het-niet, bezint eer ge begint.

Iedereen die zich wel eens met openbaarheid bezig houdt, weet dat er inderdaad veel misbruik is - namelijk, door de overheid. Stelselmatig. Niet antwoorden. Te laat antwoorden. Antwoord geven op een niet gestelde vraag. Zonder deugdelijke motivering termijnen rekken. Stukken achterhouden - oh, we wisten niet dat u dát (ook) bedoelde. Iedere mogelijke weigergrond aangrijpen om de luiken dicht te houden. Niet kijken wat er wel kan, maar andersom. Vaste jurisprudentie over wat openbaar kan of moet zijn gewoon negeren. Goedwillende ambtenaren worden overruled door hun bazen en politieke bestuurders. Tijd kopen, compliceren, juridiseren, het bos insturen, hopen dat het overwaait. Dát is de dagelijkse praktijk, waarin het 'beginsel van openbaarheid' zoals dat zo mooi heet in de Wob, telkenmale ondersneeuwt.

"Dit kabinet is een meester in (politieke) spin en gekleurde overheidscommunicatie en het achterhouden van onwelgevallige feiten." 

Deze praktijk wordt afgedekt door ministers als Ronald Plasterk, die het verliezen van krachtpatsers als de afgetreden Ivo Opstelten. Er zit ook nog eens regie achter: dit kabinet is een meester in (politieke) spin en gekleurde overheidscommunicatie en het achterhouden van onwelgevallige feiten. Niet-openbaarheid is beleid. Men predikt 'open data', maar doet het tegendeel. Ook Kamerleden beginnen dat nu in te zien. Parlementariërs denken doorgaans dat als zíj een vraag stellen, er wel antwoord komt. Dat is dus pertinent onwaar - zie de discussie over de naheffing uit Brussel. Het probleem is: Kamerleden ervaren dat alleen als ze in de oppositie zitten - als ze deel uitmaken van de macht zijn ze het al snel vergeten.

Omdat Joost Taverne en Manon Fokke heel graag een symbolisch succesje op hun naam schrijven - en Plasterk te zwak is om weerwoord te bieden - dreigt die wet nu te worden aangenomen. Lichtpuntje is de nieuwe samenstelling van de Eerste Kamer, die gisteren is geïnstalleerd. Als die Senaat enig gevoel heeft voor wetgevingskwaliteit, is niet ondenkbaar dat een onzin-wet daar alsnog sneuvelt. Je zou denken dat dat te denken geeft. Maar als de politiek niet wil nadenken, gebeuren de gekste dingen.

@pieterkleinrtl

Ps. Vanmiddag dient bij de rechtbank Utrecht een kort geding van RTL Nieuws tegen het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Dat weigert openbaarmaking van het gespreksverslag van oud-staatssecretaris Fred Teeven met een hoge Justitie-ambtenaar over de deal met Cees H. De landsadvocaat zal ongetwijfeld betogen dat het land instort als de feiten openbaar worden; ik heb tegen collega's gezegd dat ik nóóit meer een Wob-verzoek indien als we dit verliezen. Overigens - dank aan de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) voor de steun.